Dossier

Në kërkim të La Dolce Vita: Lamerica dhe fillimet e tranzicionit

               Publikuar në : 12:27 - 13/03/21 liberale

Fatos Tarifa

Nuk ka kaluar shumë nga koha kur guidat e udhëtimeve në Europë kishin vetëm një fjalë për Shqipërinë: “Forget it!” (harroje), kur thuajse çdo tekst mësimor e injoronte Shqipërinë, sikur ajo të mos ekzistonte
në hartën e kontinentit tonë, edhe pse banorët e lashtë të këtij vendi kanë folur gjuhën më të vjetër në Europë, pas asaj të baskëve. Edhe sot, informacioni për Shqipërinë është ende i kufizuar. Në Shtetet e Bashkuara, ku unë kam jetuar një pjesë të mirë të jetës sime, shumica e njerëzve e kanë të vështirë, në mos të pamundur, ta gjejnë Shqipërinë në hartën e botës. Kjo, ndoshta, nuk duhet të na çudisë shumë.

Siç kam lexuar disa vite më parë në National Geographic, në kohën e Luftës në Vietnam afro një e treta e amerikanëve nuk e dinin se ku binte në Vietnami, edhe pse Amerika ishte e angazhuar në luftë në atë vend. Në fillim të viteve 1990, një amerikan, me të cilin qëlloi të merrja pjesë në një konferencë në Londër, më pyeti nëse Shqipëria është fqinje me Kinën. Kur e pyetja se çfarë e shtynte atë të mendonte kështu, m’u përgjigj se kishte dëgjuar që në fund të viteve 1970 Shqipëria dhe Kina i kishin prishur marrëdhëniet mes tyre dhe, arsyet, sipas tij, duhej të kishin qenë rivendikimi i territoreve kufitare! Po kështu, një letër që dërgoi në adresën time në Tiranë, gazetari i njohur dhe miku im Peter Lucas, nga Bostoni, në vitin 1986, mbërriti tek unë pas gjashtë muajsh, pasi shërbimi postar federal i Shteteve të Bashkuara e kishte dërguar atë në Alabama! Albania-Alabama!

Nuk them ndonjë gjë të re nëse pohoj se amerikanët nuk dinë shumë për gjeografinë e botës, por ishte e dhimbshme të shihja, në vitin 1994, në një prej kinemave të qytetit Chapel Hill, në Karolinën e Veriut ku unë studioja në atë kohë për të fituar gradën PhD—vendin tim të dashur, prezantuar për miliona shikues si diçka që, në fakt, Shqipëria nuk është. Ky film ishte Lamerica, prodhuar në një vend fqinj të Shqipërisë, nga regjisori italian Gianni Amelio. Shtrembërimi i së vërtetës Lamerica është një film tepër kontradiktor dhe po e tillë—kontradiktore—ka qenë edhe mënyra se si u prit ai nga publiku në kohën kur
doli. Ky film ishte një dështim në Itali, ku, pasi u shfaq për herë të parë në vitin 1994, në festivalin ndërkombëtar të filmit në Venecia (ku regjisori, por jo vetë filmi, mori një çmim), një nga revista  më të mëdha të filmit në Itali e cilësoi atë si filmin më të keq të Amelios deri atëherë. Megjithatë, ai u prezantua si filmi i huaj më i vlerësuar i vitit në festivalin e filmit në Nju Jork, një vit më vonë. Për disa muaj me radhë, ndërsa Lamerica vazhdonte të shfaqej në kinematë e Europës dhe në Shtetet e Bashkuara, unë mora dhjetra mesazhe nga shokë e miq që e kishin parë këtë film në Romë, në Nju Jork, në Amsterdam, në Londër, në Helsinki, në Bruksel, në San Diego, në Budapest, në Boston dhe në Shtutgart. Me sa dukej, filmi kishte prekur një audiencë të gjerë, por unë nuk kam takuar ose dëgjuar deri më sot asnjë shqiptar që ta ketë pëlqyer atë. Mua vetë ai film më është dukur i përçudnuar, një film schi-fi, ose, siç do të thoshin vetë italianët, një schifo. I tërë filmi ndërtohet artificialisht rreth dy personazheve, si protagonistë kryesorë. Dekori shqiptar dhe vetë shqiptarët shpërdorohen në një mënyrë të paskrupullt, për të treguar “primitivitetin” e një epoke të trazuar në historinë moderne të këtij vendi. Pa asnjë empati njerëzore. Ngjarjet për të cilat flitet në atë film zhvillohen në vitin 1991, në periudhën fill pas daljes së Shqipërisë nga një diktaturë komuniste. Në atë kohë, unë jetoja ende në Tiranë dhe i kam ndier tronditjet e ndryshimeve të mëdha me të gjithë qenien time, ditë pas dite. Ashtu si shumica e shqiptarëve në atë kohë, isha edhe unë entuziast për atë çka po ndryshonte në shoqërinë shqiptare, por edhe konfuz dhe i çorientuar nga vorbulla marramendëse e ngjarjeve dhe, po kështu, i trembur nga kaosi, dhuna, anarkia dhe pasiguria e përgjithshme—  një situatë tipike që ilustron më së miri konceptin durkheimian të “anomisë. Megjithatë, ajo që shohim në Lamerica nuk është Shqipëria e vitit 1991, por një vend tjetër—i paidentifikueshëm në hapësirë e në kohë, një vend pa shoqëri, pa kulturë, pa strukturë sociale, një vend me individë të atomizuar dhe turma absurde që rendin si të çmendur për t’i lënë shtëpitë dhe vendin e tyre sikur të kishte rënë kolera, ose sikur të donin t’i shpëtonin një vullkani në shpërthim. Në këtë film, Shqipëria paraqitet më keq edhe se ç’ishte ajo në vitin 1939, kur u pushtua nga Musolini. Atyre që e shohin këtë film tregohen rrethina të frikshme, gërmadha dhe më shumë mjerim se ç’kishte Shqipëria pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, kur ushtritë fashiste e naziste e lanë këtë vend të djegur e të shkatërruar dhe popullin e tij në mjerimin më të thellë. Nuk ka dyshim se shumica e aktorëve joprofesionistë, që luajnë role episodikë në këtë film, ngjasojnë me personazhe realë në jetën shqiptare të atyre ditëve. Megjithatë, ata janë përzgjedhur dhe vendosur në mjedise surrealë, që nuk pasqyrojnë vërtetësisht realitetin shqiptar, për t’i “dëshmuar” botës “gulagun” shqiptar. Shqiptarët shfaqen vazhdimisht në ikje, mbi kamionë të mbushur plot e përplot, duke kënduar “L’Italiano” të Toto Cutugno-s, një këngë, e cila, në atë kohë, ishte bërë një hit ndërkombëtar. Këta njerëz duket sikur kanë ardhur nga askund, ose nga një shkretëtirë absurde, jashtë hapësirës dhe kohës, sepse nuk kanë shtëpi, nuk kanë familje, nuk kanë miq, nuk kanë asnjë lloj marrëdhënieje me njëri-tjetrin dhe me shoqërinë. Ata shfaqen e prezantohen thjesht si individë që kanë humbur çdo arsye, duke u shtyrë e larguar në një drejtim të panjohur. Këta personazhe nuk përfaqësojnë në asnjë mënyrë shoqërinë shqiptare, madje as në një periudhë ndryshimesh kaq dramatike në historinë moderne të saj sa fillimi i viteve 1990. Një koment nga Janet Maslin, botuar në New York Times, në tetor 1995, e vlerësonte këtë film për “saktësinë e tij dokumentare”. Absurde! Kjo është pikërisht ajo çka këtij filmi i mungon më shumë. Sepse ai fokusohet vetëm në një kënd të shoqërisë shqiptare, në atë më të errëtin. Me fjalë të tjera, Lamerica—dhe ky film nuk është i vetmi rast—mohon atë që është më thelbësore: faktin që, në fillim të viteve 1990, shoqëria shqiptare ishte një shoqëri e shekullit të njëzetë, me të mirat dhe vuajtjet e shekullit të njëzetë (Marjorie Senechal, komunikim personal). Lamerica është një pasqyrim i shtrembëruar i realitetit dhe një fyerje për shumicën e shqiptarëve. Një ish-studenti im, pasi e kish parë atë film, me indinjim të thellë më shkroi këto fjalë: “Pasi e pashë filmin, më dukej vetja si një njeri me bisht. A nuk ndihesh edhe ti njëlloj si unë?”. Po kështu, një student shqiptar në Budapest shkruante në atë kohë se: “Ndërsa po shihja në kinema filmin Lamerica, spektatorët vendas po qeshnin, ndërsa ne, shqiptarët, ishim si të mpirë e nuk mund të lëviznim. Në një mbrëmje argëtuese në mjediset e universitetit, pasi filmi kishte pasur bumin e tij në kinematë e qytetit, kur iu thashë njerëzve me të cilët po bisedoja se isha shqiptar, ata më vështruan sikur të kisha dalë nga një kopsht zoologjik”. Nuk kam ndër mend të analizoj vlerat artistike të Lamerica-s, pasi nuk jam kritik filmi. Si sociolog, unë fokusohem në disa ngjarje dhe aspekte të jetës shqiptare që përshkruhen në atë film, me synimin që t’i jap njëfarë kuptimi sociologjik asaj çka tregohet dhe asaj çka nuk tregohet në këtë film. Spektri i problemeve të një natyre sociologjike në Lamerica është i gjerë—varfëria dhe deprivimi ekonomik, mungesa e kohezionit social, emigrimi masiv etj. Sidoqoftë, për arsye që janë thjesht personale, dëshiroj ta nis me mënyrën se si portretizohen fëmijët shqiptarë në këtë film.

Bota e fëmijëve

Ndonëse ndarja e Shqipërisë nga komunizmi u mirëprit nga shumica e shqiptarëve, ndryshimet e thella dhe shpesh herë të dhunshme që ndodhën gjatë dy viteve të para të tranzicionit ishin shumë dramatike. Ato ishin veçanërisht traumatizuese për fëmijët shqiptarë, të cilët, të mësuar deri atëherë të jetonin në një vend të qetë e të paqtë, tani u ekspozuan ndaj një shpërthimi të paprecedent të anarkisë dhe dhunës. Ato dy vite të para të tranzicionit me siguri kanë shënjuar jetën e fëmijëve shqiptarë me kujtime të trishta e të paharrueshme. Mjafton të kujtojmë se gjatë vitit të parë të tranzicionit të Shqipërisë nga një sistem komunist në një sistem që askush atëherë nuk e dinte—dhe as e merrte dot me mend—se çfarë dhe si do të ishte, qindra çerdhe e kopshte u mbyllën për shkak të mungesës së ushqimit, të energjisë elektrike, të ujit ose, thjesht, sepse njerëzit kishin frikë t’i nxirrnin fëmijët e tyre nga shtëpitë, ndërkohë që në rrugë kishte protesta të çdo lloji dhe mbizotëronin dhuna e pasiguria. Më parë, rrugët e Tiranës e të qyteteve të tjerë të vendit kishin qenë mjaft të sigurta, madje edhe në orët e vona të natës. Fëmijët mund të luanin të pashqetësuar kudo që dëshironin dhe ishin përgjithësisht të lirë të eksploronin mjedisin e tyre. Në vitet 1991-1992 dhe, sidomos, në vitin absurd 1997, nuk ishte më kështu. Mungesa e rendit dhe përmasat alarmante të kriminalitetit në vend krijonin pasiguri dhe panik për dhjetëramijëra familje shqiptare dhe fëmijët e tyre. Në ato kohë të trazuara e të pasigurta, shumë fëmijë u raportuan të rrëmbyer, ndërsa tregtia e fëmijëve jetimë lulëzoi. Një situatë e tillë shpjegon përse, në një studim krahasues mes Shqipërisë dhe Suedisë, që unë dhe një kolegia ime suedeze kryem në vitet 1991 dhe 1992, “kriminelët” dhe “huliganët” kryesonin listën e frikërave në radhët e fëmijëve shqiptarë të moshave 9-12 vjeç. Të pyetur në atë studim se çfarë kishte ndryshuar në jetën e tyre gjatë dy viteve të fundit, fëmijët shqiptarë shpesh përgjigjeshin: “Nuk mund të luajmë më në rrugë”, ose “jashtë ka shumë njerëz të këqij”, ose “unë nuk takohem më me shokët aq shpesh sa më parë”. Edhe më keq akoma, në vitet 1991 dhe 1992, mbi 700 shkolla fillore e të mesme u shkatërruan në të katër anët e vendit, duke lënë dhjetëra mijëra fëmijë pa klasa dhe pa mësues, duke i shkaktuar një dëm të jashtzakonshëm sistemit arsimor në vendin tonë dhe ekonomisë shqiptare. Kurrë më parë në jetën time nuk jam ndier kaq zemërthyer sesa kur, pasi u ktheva në Shqipëri, pas gati një viti kërkimesh me një grant “Fulbright” në Shtetet e Bashkuara, në fund të vitit 1992, gjeta shkollën time fillore “10 Korriku”, në një lagje në qendër të Tiranës, ku kisha marrë mësimet e para, tërësisht të rrënuar. Pamja e atij shkatërrimi më krijoi ndjesinë sikur trupit tim i ishte shqyer një gjymtyrë, ndërsa kujtimet e mia të fëmijërisë ishin dhunuar në mënyrë brutale. Lamerica, sidoqoftë, ofron një panoramë false dhe krejtësisht të pajustifikuar të periudhës fillestare të tranzicionit shqiptar për sa i përket jetës së fëmijëve. Në këtë film, fëmijët thjesht paraqiten si një tufë romësh që lypin e vjedhin kudo, që u qepen pas të huajve nga kurioziteti, që i vënë zjarrin një njeriu të marrë. Kudo, sa herë që në film shfaqen fëmijë, ata paraqiten si fëmijë rrugësh e të dhunshëm. Në asnjë rast nuk sheh një shkollë, një familje ose të njerëz të rritur përreth tyre, as fëmijë që luajnë e argëtohen, por vetëm fëmijë që duket se nuk i përkisnin askujt dhe që shtëpi e familje kishin vetëm rrugën. Edhe pse Lamerica nuk është një film për fëmijë, fëmijët janë pasqyra më e mirë e çdo shoqërie. Paraqitja e tyre në mënyrë të pavërtetë mund të shtrembërojë panoramën e gjerë të vetë shoqërisë. Skena në fund të filmit, në të cilën fëmijët mësojnë fjalë italisht, ndërkohë që presin të hipin në anije, është një spekulim tjetër krejt i pagjetur.

Bota e të rriturve

Në film ka një skenë, e cila, deri diku, është realiste. Lokali ku zhvillohen ngjarjet, në mos tipik, ka qenë në atë kohë një gjë e zakonshme. Por, edhe pse mjedise të tillë nuk kanë qenë kurrë tërheqës, shumë prej tyre, përpara viteve 1980, shërbenin ushqim të mirë e të lirë, që subvencionohej nga kooperativat ose nga fermatbujqësore. Ngjarjet e përshkruara në film janë vendosur në një kohë kur Shqipëria ishte në një gjendje kaosi të plotë dhe kur ekonomia e vendit ishte në rrënim total. Dyqanet ishin bosh. Në to  nuk kishte mish, peshk, vezë, sheqer ose kafe. Mungesa e produkteve ushqimorë ishte thuajse tragjike. Njerëzit prisnin në radhë me orë të tëra për të blerë bukë, ose qumësht. Çdo gjë ishte e paktë, ose mungonte tërësisht-drutë e zjarrit, elektriciteti, uji. Përgjatë rrugëve të vendit zor se mund të gjeje pemë
në këmbë; ato mund të priteshin nga kushdo dhe askush nuk e ndalonte këtë babëzi dhe këtë katastrofë ekologjike. Pa kaluar shumë kohë, i tërë rrjeti hekurudhor pushoi tërësisht së funksionuari. Binarët e traseve të hekurudhave nisën të shkuleshin dhunshëm për t’u përdorur si dru zjarri. Fabrikat nuk kishin më lëndë të para dhe pa to, nuk kishte punë për mijëra e dhjetëramijëra punëtorë, gra e burra që me të ardhurat e tyre modeste mbanin familjet. Mbi 80 për qind e fabrikave dhe e uzinave u detyruan të mbyllen, u plaçkitën, ose u “blenë” nga spekulantë e matrapazë të çdo lloji, shumë prej të cilëve u bënë
më vonë oligarkët e ekonomisë shqiptare, ose parlamentarë e politikanë të këtij vendi. Papunësia
arriti nivele të frikshme: rreth 70 për qind e popullsisë së rritur ishte pa punë. Të gjitha këto ishin arsye të mjaftueshme për dhjetëra mijëra njerëz që të kërkonin shpëtim duke u larguar jashtë vendit. Eksodi u bë “një valvul sigurie”. Turma e paraqitur në atë lokal krejtësisht të zhveshur, që argëtohej me të vetmin
“ushqim” me bollëk në ato kohë të vështira— programet televizive italiane—si dhe ata që ishin dyndur në kamion me një qëllim të vetëm—të mbërrinin në port sa më parë e të merrnin një anije për në Itali paraqesin një tablo realiste të rendjes së dëshpëruar e të pandalshme të mijëra njerëzve për t’u larguar nga vendi i tyre me çdo kusht. Italia dhe Greqia, si vende fqinje, ishin destinacionet kryesorë, ashtu siç ishin në atë kohë Gjermania dhe Austria vendet e dëshiruar për dhjetëra mijëra polakë, çekë dhe hungarezë. Megjithatë, një pjesë e mirë e emigrantëve shqiptarë në atë kohë i shihnin Italinë dhe Greqinë si një urë drejt ëndrrës së tyre finale: Amerikës. Problemi ishte, sidoqoftë, se bota—Italia, Greqia ose Gjermania—nuk i donte ata. Nëse ka një gjë, për të cilën Lamerica duhet vlerësuar, kjo është
mënyra se si e ilustron ky film faktin që Perëndimi i begatë nuk arriti ta kuptonte kontekstin ekonomik e social të emigrimit në atë fin de siècle. Kjo çështje, në fakt, ka të bëjë me hegjemoninë kulturore. Siç dëshmohet në filmin Lamerica, si dhe në filmin amerikan Wag the Dog, prodhuar në fund të viteve 1990, në të cilin luajnë Dustin Hoffman dhe Robert De Niro, ata që kontrollojnë mediat dhe kanë hegjemoninë kulturore në shoqëri, kontrollojnë imazhet, informacionin dhe interpretimet e çdo gjëje që ndodh.
Në kërkim të la dolce vita Në një moment gjatë filmit, Fiore, një biznesmen italian, i cili kërkon të zhvasë ndihmat humanitare italiane për Shqipërinë duke i mashtruar shqiptarët, shprehet se: “Shqiptarët janë si fëmijët; nëse një italian u thotë ‘deti është verë’, ata kërkojnë ta pinë”. Kjo shprehje dëshmon se sa pak i njohin shqiptarët personazhe si ky dhe shumë të tjerë si ai, të cilët, pas rënies së komunizmit, iu turrën
Shqipërisë për të spekuluar e për ta plaçkitur atë. Sigurisht, ka shumë njerëz naivë në mes të shqiptarëve që jetën në Perëndim e perceptojnë si një “parajsë” për të gjithë, njerëz që besojnë se varfëria, papunësia, krimi dhe pasiguria në vendet perëndimorë kanë qenë vetëm gënjeshtra ordinere të propagandës komuniste dhe jo pjesë e realitetit të përditshëm kapitalist të qytetërimit perëndimor. Media—televizioni në mënyrë të veçantë— kanë luajtur e luajnë, pa dyshim, një rol të madh në krijimin e imazheve false mbi Perëndimin. Veçanërisht në Shqipëri, shumë njerëz kaluannga gjendja e një izolimi kulturor thuajse total, në ndjekjen e telenovelave e të reklamave të pasosura. Në televizionin italian, fqinjët e tyre përtej Adriatikut paraqiteshin gjithnjë të gëzuar e të lumtur në shtëpitë e tyre të bukura, me makina luksoze, pa probleme. Çdo gjë në televizion dukej kaq premtuese, saqë disa mund t’i merrnin lehtësisht imazhe të tillë, të lustruar, si të vërtetë, duke besuar se Italia, vetëm disa dhjetëra milje larg bregdetit të tyre, do të ishte toka e premtuar për ta. I tillë është edhe kuptimi i pyetjeve të shumta që turma e njerëzve që synonin të largoheshin nga vendi, hipur mbi një kamion të mbushur plot, i bënte Gino-s, biznesmenit italian: A do të gjenin të gjithë ata vende të mira pune, femra dhe shtëpi të bukura në Itali?

Mijërat e refugjatëve shqiptarë që mësynë në ambasadat e huaja në Tiranë, në korrik të vitit 1990, dhe që pushtuan anijet për t’u larguar në Itali në pranverën dhe në verën e vitit 1991, nuk ishin një fenomen unik, që bota e shihte për herë të parë. Mijëra azilkërkues dhe emigrantë ekonomikë ishin larguar nga Gjermania Lindore, nga Polonia, nga Hungaria, nga Çekosllovakia, nga Rusia dhe nga vende të tjerë para se “shqiptarët e anijeve” (“the boat people”, siç u cilësuan ata në reklamat e Benetton-it) në atë kohë, tërhoqën vëmendjen e mediave botërore. Varfëria, pasiguria e jetesës, mungesa e lirisë dhe represioni politik, si dhe shpresat për një jetë më të mirë, i kanë motivuar gjithmonë njerëzit të largohen nga vendi i tyre dhe të emigrojnë në shoqëri më të begata, duke kërkuar më shumë mundësi ekonomike dhe më shumë liri politike. Valë të tëra emigrantësh u larguan nga Italia, nga Greqia, nga Skandinavia dhe nga Europa Perëndimore e Jugore në fillimin e shekullit të 20-të, si dhe në periudhën mes dy luftërave botërore. A ishin të gjithë ata naivë në ëndrrat e tyre për “Botën e Re”, në kërkim të mundësive të reja dhe të një jete më të mirë për veten dhe për familjet e tyre?

Natyrisht që jo. Çfarë e mbështet, atëherë, pohimin stigmatizues në këtë film se shqiptarët janë si fëmijët? Nëse shumë prej tyre morën anijet për në Itali, për në Lamerica-n e tyre, në kërkim të “la dolce vita” dhe shumë të tjerë kërkuan fatin e tyre në Greqinë fqinje, a nuk është kjo një histori e njohur për shumicën e vendeve europiane, për vetë italianët dhe grekët në radhë të parë? Vetë Amelio ka deklaruar në një rast se, Lamerica nuk është një film për shqiptarët, por për italianët. Në fakt, filmi bën një lidhje të qartë mes Shqipërisë së fillimit të viteve 1990 dhe Italisë së pasluftës. Një në shtatë italianë e lanë vendin e tyre pas Luftës së Dytë Botërore në drejtim të Amerikës. Shprehje e qartë e një paralelizmi të tillë është vetë titulli i filmit, i shqiptuar si një fjalë e vetme—Lamerica, jo L’America—i cili i ngjan shqiptimit të një emigranti italian të pashkolluar në Amerikë, në kohën kur brezi i gjyshit të Amelios emigroi nga Italia pas Luftës së Dytë Botërore. Për sa i përket personazhit të moshuar, Spiro, në atë film, më i vobekti dhe më i pashpresi njeri që mund të imagjinohet, ai duket tërësisht i humbur në të kaluarën, ende në kohën e Musolinit, me mendjen e tij të rrënuar nga shumë vite të kaluara në burg. Duke qenë vetë italian, një ishushtar i Musolinit, që luftoi në tokën shqiptare, ky personazh është një tjetër paralel mes Shqipërisë post-komuniste dhe Italisë post-fashiste. Ndërsa motivi kryesor i shumicës së shqiptarëve që u larguan nga vendi i tyre ishte në atë kohë ekonomik, entuziazmi i tyre për t’u larguar duhet shpjeguar, gjithashtu, me dëshirën e tyre për të dale jashtë vendit, çka, nën regjimin komunist, ishte një blasfemi. Deri në fillimin e viteve 1990, asnjë qytetar shqiptar (me përjashtim të një grushti diplomatësh dhe funksionarësh të lartë të partisë e administratës shtetërore) nuk kishte një pasaportë, çka do të thotë se asnjë nuk mund të dilte jashtë kufijve të vendit. Dhe, a nuk është e vërtetë që frutat e ndaluara janë më të ëmblat? Italianët do të thoshin: I frutti proibiti sono piu dolci?

Lamerica: “Pjesa e dytë”

Italia e pranoi valën e parë të refugjatëve shqiptarë në pranverën e vitit 1991, ndoshta edhe për humanizëm, por kryesisht sepse qeveria e saj ishte tërësisht e papërgatitur për t’u përballur me atë situatë krejt të papritur. Unë mbaj mend kryeministrin italian në atë kohë, Giulo Andreotti, i cili, përmes kanalit televiziv RAI u bëri thirrje qeverisë shqiptare dhe rinisë së Shqipërisë që të mos e shihnin Italinë si tokën e begatë. Qeveria italiane, gjithashtu, kërcënoi në atë kohë se do të përdorte flotën e saj për t’i ndalur anijet e refugjatëve në det dhe për t’i shoqëruar ato sërish në ujërat shqiptare. Këto zhvillime e nxitën Komisionin e Lartë të Refugjatëve të Kombeve të Bashkuara (UNHCR) që t’i bënte apel Italisë për t’i lejuar refugjatët shqiptarë të zbrisnin në Itali. I trembur nga një eksod i dytë, Claudio Martelli, në atë kohë zëvendëskryeministër i Italisë, bëri një udhëtim urgjent në Shqipëri, duke i ofruar qeverisë shqiptare ndihma në produkte ushqimorë, si dhendihmë ekonomike, nëse ajo do të mundej t’i pengonte shqiptarët ta linin vendin e tyre. Pas vizitës së tij, qeveria shqiptare i deklaroi portet e saj kryesorë zona ushtarake. Ngjarjet në Lamerica ndodhin në verën e vitit 1991, kur një eksod tjetër en masse shokoi si Shqipërinë, ashtu dhe Italinë. Rreth 15,000 deri në 17,000 mijë njerëz u dyndën në anijen “Vlora”, një nga anijet më të mëdha të flotës tregtare shqiptare. Kur autoritetet italiane refuzuan ta lejonin këtë anije të hynte në portin e Brindizit, “Vlora”, me helikopterët që vërtiteshin mbi të, çau bllokazhin e anijeve të patrullimit bregdetar e të policisë italiane dhe u fut në portin e Barit. Të trembur se nuk do të lejoheshin të zbrisnin në tokë, shumë refugjatë u hodhën në dok—ndonjë edhe humbi jetën. Më në fund, kur u bë e qartë se asgjë nuk mund t’i pengonte refugjatët shqiptarë, qeveria italiane i lejoi të zbrisnin, por i paralajmëroi se të gjithë do të ktheheshin mbrapsht. Ajo që ndodhi më pas është një histori e panjohur për shumicën e perëndimorëve që kanë parë filmin Lamerica. Këtu dëshiroj ta paraqes shkurtimisht këtë histori, e cila fare mirë mund të kishte qenë pjesa e dytë e filmit Lamerica. Në fakt, Amelio, siç është shprehur ai vetë në një intervistë, filloi të mendonte për Shqipërinë dhe të bënte plane për filmin e tij vetëm kur pa mijërat e refugjatëve shqiptarë në Bari, në episodet që unë përshkruaj më poshtë mbështetur në dëshmitë që ofron gazetari i njohur i BBC, Bill Hamilton në librin e tij Albania: Who Cares (1992). Të gjithë refugjatët u çuan në stadiumin Della Vittoria të Barit. Ky mjedis gjigant do të shërbente si skena e një spektakli mjerimi njerëzor që i bëri me turp autoritetet italiane, i poshtëroi dhe i brutalizoi refugjatët shqiptarë dhe u dha një mësim të dobishëm Brukselit dhe qeverive europiane se ato duhej të hartonin politika më njerëzore e më të koordinuara për të përballuar problemet e emigracionit në një shkallë kaq të gjerë. Karabinierët italianë e rrethuan stadiumin menjëherë pasi ishin futur në të të gjithë refugjatët. Prindërit filluan të shqetësoheshin e të humbisnin durimin, sepse nuk u ishte dhënë ende ushqim për fëmijët e tyre. Policia iu përgjigj kërkesave të tyre me këtë logjikë: “Në fillim do të vëmë rendin, më pas do t’ju ushqejmë!”. Me përkeqësimin e kushteve, qindra refugjatë iu drejtuan portave të stadiumit. Përpjekja e bashkuar e tyre i shpërtheu dyert e hekurta. Më pas, karabinierët i kthyen ata me forcë në stadium. Helikopterët e mbanin nga lart të ndriçuar stadiumin gjatë tërë natës. Përpjekjet për të ushqyer  refugjatët u pezulluan pas protestës së tyre. Në mëngjes, pamja e tyre ishte ajo e një refuzimi njerëzor, e një mjerimi të pashoq dhe e iluzioneve të shembura. Më në fund, autoritetet italiane u dhanë ushqim, por edhe kjo u bë në një mënyrë që, jo vetëm ishte degraduese për refugjatët shqiptarë, por dhe nuk u garantonte atyre që ishin më të dobët e të pamundur, sidomos fëmijëve, ushqimin e nevojshëm. Paketat e ushqimit dhe shishet plastike me ujë u hidheshin refugjatëve të izoluar në stadium nga ajri, me helikopterë. Një prej refugjatëve i përshkruan me këto fjalë rrëqethëse rrethanat e krijuara: “Italianët na trajtuan sikur të ishim kafshë të egra në një kopësht zoologjik”. Ky peizazh është në kontrast të thellë me dinjitetin dhe mënyrën thellësisht njerëzore me të cilën dy italianët, Gino dhe plaku, trajtohen në Lamerica nga shqiptarët e thjeshtë, qëndrim të cilin Amelio, për hir të së vërtetës, e ka përshkruar në mënyrë mjaft realiste. Kujtoni, fjala vjen, doktoreshën në film, e cila simbolizon përkujdesjen dhe shqetësimin njerëzor, kur i shërben plakut mjeran. Ose gruan që viziton burrin e saj, i cili po vdes, dhe ia fal këpucët e tij plakut të vobektë. Po kështu, të riun në lokalin e fshatit që ndan ushqimin e tij modest me Gino-n etj. Të trajtuar në atë mënyrë thuajse çnjerëzore, refugjatët shqiptarë provuan edhe një herë të hapnin portat e stadiumit. Shumë prej tyre mendonin se do të ishte më mirë të vuanin rrahjet e policëve jashtë atij stadiumi, sesa të qëndronin brenda tij pa ushqim, në kushte kur familjet e tyre tani qëndronin mbi pirgjet e teshave, mes ndyrësisë, mbeturinave dhe mizave që u vinin vërdallë tërë kohën. Të nesërmen, populli i Barit vendosi t’u tregonte autoriteteve se kishte ardhur koha të dëshmonin po atë solidaritet njerëzor që kishin treguar qytetarët e Brindizit disa muaj më parë. Ata lanë rehatinë e vilave të tyre dhe me çanta të mbushura me bukë, kafe, margarinë, fruta e mish të konservuar iu drejtuan stadiumit të qytetit të tyre, ndërkohë që shumë refugjatë i kishin braktisur shpresat dhe ëndrrën për një jetë të re në Perëndim. Të lodhur, të ndotur e të poshtëruar, ata pranuan humbjen. Privatisht, zyrtarë italianë pohonin se qëllimi i tyre ishte që t’ua bënin jetën sa më të vështirë refugjatëve shqiptarë, në mënyrë që këta të pranonin të ktheheshin nga kishin ardhur, një taktikë kjo që u denoncua dhe u dënua nga shumë gazeta italiane dhe shoqata të të drejtave të njeriut si një politikë barbare. Një pjesë e refugjatëve pranuan të ktheheshin në shtëpitë e tyre, në atdhe, me anije; të tjerët u kthyen nga forcat ajrore italiane C-130 Hercules përmes Adriatikut. Por, në Bari, rreth 2,000 refugjatë shqiptarë refuzuan të iknin, duke deklaruar se ishin gati të luftonin me forcat speciale italiane—“deri në vdekje”, nëse do të ishte e nevojshme. Për t’u përballur me ta, plani fillestar ishte që të mësyhej stadiumi, por shpejt ideja e një konfrontimi brutal ra dhe refugjatëve të mbetur iu premtua se do të lejoheshin të qëndronin. Atafilluan të intervistoheshin nga zyrtarët e emigracionit dhe nisën të besonin se, më në fund, ia kishin dalë. Madje, autoritetet u premtuan se pjesën më të madhe do t’i akomodonin në Romë ose në Milano, por vetëm kur i hipën në avion, e kuptuan se ua kishin hedhur. Brenda një ore u kthyen në Tiranë.

Ajo që ndodhi në Shqipëri në vitin 1991 dhe fati tragjik i emigrantëve shqiptarë në Bari ndihmoi që zyrtarët e lartë në Bruksel dhe në Romë ta vlerësonin seriozisht gjendjen e dëshpëruar të shqiptarëve. Për të parandaluar një eksod tjetër, qeveria italiane i ofroi Shqipërisë 100 milionë dollarë në ushqime dhe, gjithashtu, nisi “Operacionin Pelikan”. Mbi 1,000 ushtarë italianë të paarmatosur, dhjetëra helikopterë dhe qindra kamionë ushtarakë, do të shpërndanin produkte ushqimorë në të gjithë vendin. Edhe pse italianët shpresonin se do të tërhiqeshin shpejt nga ky mision humanitar, operacioni i tyre vazhdoi gjatë vitit 1992 dhe deri në muajt e parë të vitit 1993. Lamerica është një film shumë dramatik, por dhe shumë paragjykues. Megjithatë, vras mendjen se çfarë do të mendonin ata italianë, amerikanë, francezë, anglezë ose suedezë që e kanë parë këtë film, nëse do të kishin parë një version tjetër të Lamerica-s, historinë e vërtetë të refugjatëve shqiptarë në Itali, ose në Greqi, e cila nuk u është treguar ende.

Eksodi i “trurit”

Në përfundim, dëshiroj të trajtoj shkurtazi një çështje tepër të rëndësishme, jo vetëm për të ardhmen e Shqipërisë, por për të gjitha shoqëritë postkomuniste të Europës Lindore. Me kaq shumë njerëz—kryesisht të rinj—që largohen nga Shqipëria, kush do ta rindërtojë këtë vend pas shumë dekadash të sundimit komunist dhe të kaosit që shoqëroi kolapsin e atij sistemi? As qeveria e Berishës, që e drejtoi Shqipërinë postkomuniste me metoda autoritariste dhe e çoi vendin në një kolaps të plotë ekonomik e politik në pranverën e vitit 1997, as qeveritë socialiste që erdhën pas saj nuk kanë treguar vullnet e mençuri në trajtimin e shumë problemeve serioze të tranzicionit, si në politikë ashtu dhe në ekonomi. Shqipëria do të bëhet një vend demokratik dhe i zhvilluar vetëm nga shqiptarët. Megjithëse jo e pashpresë, gjendja është e vështirë, sidomos kur shohim migrimin në shkallë kaq masive të njerëzve tanë jashtë vendit. Dukuria është e ngjashme me atë që kanë përjetuar shumë vende në të kaluarën. Ndërsa vala e parë e emigrantëve (ata që Amelio është përpjekur të përshkruajë në Lamerica) ishin kryesisht të rinj të papunë, punëtorë fabrikash dhe fermerë që kishin humbur punën dhe mjetet e jetesës, shpejt kjo kategori u pasua nga një numër i madh njerëzish me arsim universitar e të kualifikuar profesionalisht, për të cilët Lamerica as që bën fjalë. Shqipëria është bërë sot pjesë e atyre vendeve që përjetojnë dukurinë “brain drain”, atë të ikjes së “trurit” në Europë, duke humbur shumë nga njerëzit e saj më të talentuar në Perëndim— shkencëtarë, inxhinierë, mjekë, artistë dhe njerëz të kualifikuar në profesione të tjera, burra dhe gra, të rinj e të reja që e duan vendin e tyre, por që kanë humbur shpresën për zhvillim e mirëqenie në atdheun e tyre. Ashtu si emigrimi i njerëzve të thjeshtë, ikja e “trurit” është një reagim i njerëzve të zhgënjyer. Papunësia ose frika prej saj, në kushtet e reja të ekonomisë së tregut, pagat jashtëzakonisht të ulëta në raport me koston gjithnjë në rritje të jetesës, si dhe perspektivat e zymta për përmirësimin e kushteve social-ekonomike, i bëjnë shumë njerëz të humbasin shpresën për një të ardhme më të mirë në vendin e tyre. Vetëm mundësitë më të mëdha në Shqipëri do të mund ta ndalonin largimin e mijërave njerëzve të talentuar prej saj. Disa vite më parë u takova në Vienë me njërin prej shokëve të mi të klasës në shkollën e mesme, fizikant i talentuar, i cili më tha: “Pasi të përfundoj punën kërkimore këtu, dua të kthehemnë Shqipëri dhe të punoj në Tiranë, por kam frikë se, kështu siç venë punët në vendin tonë, do të më duhet të qëndroj në Austri, ose të shkoj në Gjermani”. Migrimi i njerëzve të kualifikuar profesionalisht sot ka arritur përmasa të tilla, saqë tani përbën një problem të madh global. Trendi është i njohur për të gjithë: Shtetet e Bashkuara marrin pjesën më të madhe të “trurit” nga vendet e tjerë, pasi “trutë”, si rregull, “shkojnë” atje ku është paraja. Shoqëri të tjera të industrializuara, si Gjermania, Franca, Anglia, Hollanda, Kanadaja ose Suedia kanë qenë e janë në gjendje që t’i balancojnë—të paktën numerikisht, për të mos thënë cilësisht—humbjet e tyre ndaj Amerikës me njerëz të kualifikuar nga vende më pak të zhvilluar. Humbësit më të mëdhenj kanë qenë dhe janë vendet në zhvillim, mes tyre edhe vendi ynë. Por, Shqipëria nuk mundet të përballojë dot humbjen e të rinjve dhe të njerëzve të saj të ditur e të talentuar edhe për shumë kohë. Historia ka dëshmuar në shumë raste se humbja e njerëzve të talentuar e me përvojë është po aq serioze në terma afatgjatë, sa edhe rrjedhja e parave jashtë vendit. Athina nuk e mori kurrë veten nga ikja e “trurit” të saj në Aleksandri, në periudhën e sundimit të Ptolemeut, kur një numër i madh intelektualësh e lanë qendrën e dikurshme të kulturës, të artit e të filozofisë greke për t’u bërë pjesë e atmosferës intelektuale shumë më atraktive të Aleksandrisë, e cila shquhej për bibliotekën e saj të famshme. Kostandinopoja, ndonëse u rindërtua menjëherë nga turqit, nuk e mori më lidershipin kulturor e shkencor pas emigrimit masiv të intelektualëve të saj në Europë, çka, nga ana tjetër, ndikoi mjaft në rigjallërimin kulturor të Europës në Mesjetën e vonë, në zhvillimin shkencor e humanist të saj dhe në Rilindjen Europiane. Analogjitë e mësipërme—si të gjitha analogjitë—mund të mos qëndrojnë, por pasojat e humbjes së fuqisë së trurit janë njëlloj tronditëse për të gjithë vendet. Zhvillimi ekonomik e shoqëror afatgjatë i Shqipërisë do të varet nga dija që vihet në dispozicion të këtij zhvillimi. Sepse, progresi bazohet në dije, dhe dija përdoret nga truri dhe rritet prej tij. Fuqia e trurit njerëzor është çelësi për të fituar të ardhmen. Veçse e ardhmja nuk vjen kurrë nëse nuk e planifikon dhe nuk përgatitesh për të. Për fat të keq, Shqipëria ende nuk po mendon për të ardhmen e saj. /Dita


KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back