Dossier

UET kujton Fatos Baxhakun, pionierin e gazetarisë moderne

               Publikuar në : 09:45 - 07/09/19 V Liberale

“Roje” (Bestytni shqiptare të shekullit XX. Një rrëfim përmes fotosh), libri me autor Fatos Baxhakun, botuar gati 10 vjet më parë me mbështetjen e Universitetit Europian të Tiranës, u bë shkas për një tryezë homazh që UET PRESS i kushtoi një prej themeluesve të gazetarisë moderne shqiptare, i cili u nda nga jeta vetëm dy javë më parë Fatos Baxhakut.

“Roje” (Bestytni shqiptare të shekullit XX. Një rrëfim përmes fotosh), libri me autor Fatos Baxhakun, botuar gati 10 vjet më parë me mbështetjen e Universitetit Europian të Tiranës, u bë shkas për një tryezë homazh që UET PRESS i kushtoi një prej pionierëve të gazetarisë moderne shqiptare, i cili u nda nga jeta vetëm dy javë më parë Fatos Baxhakut. Dimensioni human dhe kontributi i tij në historinë e medias shqiptare janë një trashëgimi e çmuar që do të kujtohen gjithnjë. Persida Asllani e cila ka shoqëruar me një pasthënie librin “Roje” foli për kohët e bashkëpunimit, për këtë libër dhe mungesën e madhe që ikja e tij do të lërë në botën shqiptare. “Përtej habisë fillestare, Fatos Baxhaku sjell këtë gjuhë shenjash të përjetshme, të shprehura me trajtat dhe lëndën tonë të përbashkët dhe bashkëkohore. Na fton të ndalim pak hapin e të vërejmë se si Shqipëria, vendi ku endemi për çdo ditë nxitimthi, popullohet nga krijesa “të fabrikuara”, të cilat, të ngjizura nga mbetjet mitike e grimca primordiale, u ngjiten tashmë, si kurrë më parë, përfundimisht, majave të pullazeve dhe çative të banesave rurale”, u shpreh Asllani. Bajram Peçi ish koleg në studiues i historisë foli për rrugëtimin e një karriere që u udhëhoq gjithnjë nga pasioni dhe e vërteta siç ishte jeta në media e Baxhakut. Henri Çili vlerësoi figurën dhe rolin që ai pati në zhvillimin e medias në Shqipëri. Rektorja e Universitetit Europian të Tiranës Nevila Nika, solli në kujtesë disa bashkëpunime të cilat nxirrnin në pah dimensionin e kërkuesit tek ai. Libri “Rojë” shoqërohet me një parathënie nga vetë Baxhaku i cili është dhe një ndër rrëfimet e tij më të ndjera që nis me Shkodrën, vendin ku në shtëpinë me çardak pranë Turizmit të vjetër jetonte gjyshja e tij.

Besëtytni shqiptare në shekullin XXI

Fatos Baxhaku

“E para ishte fjala”, thuhet në Bibël. Kështu është edhe në betejën e kamoçme kundër Syrit të Keq. Më e përhapura është “Marshalla” (Zoti të ruajtë). Zakonisht të shqiptuarit e saj shoqërohet me imitimin e pështyrjes. Besohet se pështyma e mban larg si Syrin e Keq, ashtu edhe djallin. Vetë shprehja shqipe “Puuu! Puuu! Puuu!”, që zakonisht shoqëron një ndodhi të padëgjuar, ka ardhur pikërisht nga përdorimi i të pështyrës si mjet i magjisë së bardhë. Disi më i ndrojtur, por ende fort në përdorim, është zakoni i zënies lehtësisht me dorë të organeve gjenitale. Në këtë rast termi “lehtësisht” duhet theksuar fort. Në rast të kundërt, me siguri do t’i shërbejmë Syrit të Keq dhe jo do ta luftojmë atë. Një zakon shumë i vjetër është prekja në rast të ndonjë rreziku imagjinar e ndonjë guri apo druri, të parëve që ke më pranë. Në këtë rast duhet thënë disa herë si nëpër dhëmbë formula: “Gurit e drurit…”. Besohet se “e liga”, efektet negative të Syrit të Keq kalojnë shpejt nëpërmjet këtyre dy materialeve, lehtësisht të gjindshme në çdo shtëpi fshati.

Ende është shumë i përhapur zakoni i djegies së kripës mbi pllakën e tejnxehur të sobës. Kristalet e kripës së zezë lëshojnë një krismë të lehtë, teksa shpërbëhen nga nxehtësia, ndërsa personi që qëndron pranë, zakonisht një grua e moshuar, përsërit pa prerë: Plaç o Syri i Keq, si po plas kjo kripë mbi zjarr!

Studiuesi shkodran Gëzim Uruçi ka dokumentuar një fenomen tjetër. Ai ka fotografuar me qindra tatuazhe që malësorët e Veriut kishin zakon t’i vizatonin mbi kurrizin e dorës. Ato i quanin “luleboje” dhe duheshin bërë që në fëmijëri të personit, vetëm kështu do ta plotësonin misionin e tyre për të shtuar mbarësinë. Simbolet më të përhapura janë kryqi, svastika, si simbol i Diellit dhe i pjellorisë, Hëna dhe kasollja në stan. Për fat të keq, studimi i mrekullueshëm i Uruçit ende nuk e ka parë dritën e botimit. Ai ruhet në arkivin e tij të pasur në Shkodër.

Hajmalitë i shohim përditë. E cili prej nesh nuk e ka një të tillë në makinë, apo në shtëpi? Këto janë objekte të ndryshme që duhen mbajtur pranë, të cilat me kalimin e kohës njerëzia i ka konsideruar si me fuqi të jashtëzakonshme e të fshehta në betejën kundër Syrit të Keq. Hajmalia mund të jetë edhe një bisht dhelpre, apo një këmbë lepuri, por më e përhapur prej tyre, si kudo gjetkë, edhe në Shqipëri, është patkoi i kalit. Besohet se patkoi i kalit largon të ligën. Ne nuk e vrasim aq fort mendjen nëse patkoi duhet varur me kokë poshtë apo me kokë lart, nëse ai duhet blerë, apo duhet gjetur rastësisht, nëse ai duhet prekur pasi të jetë varur, apo jo. Thjesht një patkua në portë, në makinë, apo në mur e largon Syrin e Keq. Vetëm kaq dimë. Pakkush ndër ne e di historinë e tij të vërtetë. Legjenda e patkoit të kalit në fakt është një histori e vjetër kristiane. Ajo ka lindur në shekullin X, kur një nallban, i cili më pas, me emrin Shën Dastin, u bë peshkop i Kantërbërit në Angli, arriti t’i mbathë patkonj djallit. Ky i lutej dhe i përgjërohej nallbanit që ta linte të lirë. Legjenda thotë se djalli u lirua vetëm kur premtoi se nuk do të kapërcente kurrë një portë mbi të cilën ishte varur një patkua. Metodë e mirë për të shitur patkonj me shumicë. Kështu nisën të blejnë patkonj edhe ata që nuk kishin fare kalë. Me siguri që në atë kohë i ka fillesat marketingu i kohëve tona.
E pranishme, por jo shumë e përhapur, është edhe dora e Fatimes, ose “pesçja” (kamza në arabisht). Sipas legjendës, Fatimja, vajza e Muhametit, një ditë prej ditësh, teksa gatuante në çadrën e saj, pa të mbërrinte burrin, Aliun, me një grua të dytë. E hutuar dhe e poshtëruar, ajo futi pa dashur dorën në kazanin që po valonte. Nuk bëri zë, sepse nuk ndjeu asnjë dhimbje. Burrit sigurisht që nuk i tha asnjë fjalë. Kjo mrekulli ka bërë që dora e Fatimesë të jetë një nga hajmalitë më të përdorura në botën arabe, nga ku ka mbërritur edhe te ne.

Kohët e fundit janë në qarkullim gjithnjë e më shumë disa kokërdhokë plastikë. Mbajtëse çelësash ose varëse muri të pajisura me këto sy të zgurdulluar, besohet se e mbajnë larg Syrin e Keq. Është një betejë sy më sy.

Objekte të tjera që kanë shërbyer edhe si hajmali janë tespihet. Katolikët tanë këtyre u thonë “ruzare” (nga italishtja rosario). Ruzarja ka 50 kokrra që ndahen nga një më e madhe në çdo dhjetëshe. Emri vjen nga rosa-trëndafili që është simboli i Ave Marias. Besimtarët duhet të thonë për çdo kokërr nga një lutje në bazë të një sistemi të ndërlikuar që zakonisht arrijnë ta mësojnë vetëm murgeshat. Mbajtja e ruzares tregon shkallën e besimit që ka një katolik i mirë, përveçse, sigurisht e mban larg djallin.

Tespijet myslimane tradicionalisht kanë 33 dhe më rrallë 99 kokrra. Edhe ato janë të lidhura me një system faljesh. 33 janë ata që quhen “emrat e bukur” të Allahut. Te ortodoksët tespijet nuk kanë më një numër të caktuar kokrrash, ato e kanë humbur prej kohësh funksionin fetar dhe janë shndërruar në një mjet thjesht për të larguar stresin. Si me thënë nëse një njeri nuk di ku t’i çojë duart, apo ka lënë duhanin, apo do të zbresë nervat e përditshme, atëherë bën mirë të mbajë një palë tespihe të mira që trokasin fort. Kështu edhe nervat qetësohen edhe djalli trembet e qëndron larg.

Nga bimët që luftojnë syrin e keq më të dalluarat janë hudhra dhe speci djegës. Hudhra është nderuar fort që në Mesjetë. Kanë qenë vetitë e saj kuruese antibiotike ato që e kanë shtrirë përdorimin e saj edhe në luftën kundër të keqes. Blegtorët në Mesjetë e përdornin hudhrën për të luftuar parazitët gjakpirës që dëmtonin grigjat e tyre. Pikërisht prandaj mendohet se hudhra i mban larg vampirët, lugetërit dhe të gjithë personazhet e errët të botës së tretë. Imitimi në plastikë i vargjeve me hudhra është bërë kohët e fundit një biznes i zhvilluar.

Një hap pas hudhrës vjen speci i vogël djegës (capsicum në latinisht). “Kushërinjtë” e tij janë të famshmit “chili” dhe “tabasco”, aq të përhapur në Amerikën Latine. Ende nuk dihet mirë se përse ky fryt përvëlues mbahet si me veti magjike. Mbase nga që na djeg fort, po kështu duhet të djegë edhe djallin apo Syrin e Keq. Historia e tij nuk është se ka filluar me ndonjë fat të madh. Ai u soll në Evropë nga Kristofor Kolombi, në 1493. Ky besonte se shumë shpejt kjo bimë do ta pasuronte oborrin mbretëror spanjoll, njësoj si të tjerat, si kanella, apo piperi. Por bima e vogël u përshtat shumë shpejt në Evropë, kështu që pak nga pak thuajse të gjithë kishin në oborret dhe vazot e tyre frytet e bukura të capsicum. Një bimë që befas u bë aq popullore, nuk mund të bënte pjesë më te pasuritë e rralla ekzotike. Se ku ishte fati në këtë mes, askush nuk e ka thënë mirë. Po mbase ishte fati i fukarenjve, të cilët përndryshe vetëm do të ëndërronin të digjeshin pak nga ndonjë spec i vogël.

Në Zaloshnjë (Skrapar) në fillim të shekullit XX besohej se djalli ishte qenia përgjegjëse kur ndonjë fëmije të vogël nuk i ecte mbarë shëndeti. Fëmijët që hanin shumë, por që nuk shtonin në peshë, konsideroheshin si të prekur nga djalli, i cili quhej edhe me emrin “Qoftëlargu” apo “Dreqi”. Në raste të tilla, gra të posaçme, që dinin nga këto punë, merrnin bukë, djathë dhe duhan dhe në të gdhirë shkonin bashkë me fëmijën buzë ndonjë përroi në mal. Poshtë një peme të lartë, gruaja zhvishej vetë dhe më pas fëmijën dhe i drejtohej djallit me këto fjalë: Nëm tëndin, e na ti timin. Nuk ishte një punë e kollajtë të takoje djallin. Kjo punë vazhdonte për tri ditë me radhë. Në të tretën ditë, gruaja e linte fëmijën vetëm për pesë minuta. Në të kthyer ajo vishej, vishte dhe fëmijën dhe ia jepte një vrapi të fuqishëm pa e kthyer kokën pas dhe kështu mendohej se djalli kishte mbetur i kënaqur. E njëjta procedurë mund të bëhej pranë një pirgu me pleh bagëtish. Në këtë rast nuk ishte e nevojshme që të ishte aty fëmija shëndetlig. Mjaftonte vetëm një rrobe e tij. Nëse këmisha niste të fryhej, atëherë fëmija kishte shpëtuar.

Fetë kishin mjetet e veta për të luftuar djallin. Në 1967, kur nisi aksioni absurd kundër kishave dhe xhamive, më shumë sesa vetë priftërinjtë e hoxhallarët, objekt i sulmit të rinisë komuniste u bënë …nuskat. Këto ishin disa letra të palosura, në të cilat shkruheshin disa lutje të pakuptueshme për ata që i mbanin. Ato futeshin në disa qeska të vogla prej lëkure apo bezeje dhe mbaheshin në qafë për një kohë të pacaktuar. Këto largonin djallin dhe efektet e magjisë apo të Syrit të Keq. Nuskat zakonisht përgatiteshin nga hoxhallarët, por ka pasur raste që edhe priftërinjtë kanë bërë të tilla. Kishte edhe nga ata që nuk para besonin në vetitë e tyre çudibërëse, por, prapëseprapë, vazhdonin t’i mbanin varur në qafë. Tekefundit nëse nuk bënin mirë, të paktën nuk bënin as keq.

Temjani dhe kryqi, si kudo, ishin mjete tradicionale për të mbajtur larg djallin. Ekzorcizmi (të shporrurit e djallit nga trupi i pushtuar prej tij) na dokumentohet në një rast. At Domenico Pasi, të cilin e kemi përmendur më lart, ndodhej në malet e Shalës, në prillin e 1893. Pikërisht ai ka ushtruar ekzorcizmin te një djalë, shpirti i të cilit ishte pushtuar nga djalli. Ky i fundit, sipas priftit, kishte bërë që djali – dikur i mbarë, i urtë dhe sjellshëm – të mos pranonte të falte vrasësin e vëllait të tij. Jo vetëm kaq, por ai bashkëjetonte me vejushën e vëllait të ndjerë pa vënë kurorë. Kaq e fortë ishte lidhja me kunatën, saqë djaloshi shfaqte menjëherë shenja çekuilibri sapo prifti e përmendte këtë gjë. Ai nuk pranonte që prifti t’i shkonte në shtëpi me kryqin në dorë. Kishte frikë se atëherë do t’i duhej të dorëzohej dhe të bënte ndarje me djallin, duke ndarë kunatën dhe duke falur vrasësin. Kjo histori ka vazhduar gjatë, derisa prifti bashkë me disa të tjerë ka trokitur në derën e shtëpisë ku jetonte djali me shpirtin e zënë nga djalli. Në fillim, ky ia ka mbathur. Ka nisur një potere e madhe me gratë që qanin dhe që i bënin thirrje të kthehej në shtëpi. Pas shumë peripecish, djali është kthyer me lot në sy, me mendje të çoroditur dhe krejt i verdhë në fytyrë. “Mbeti për një kohë si i shushatur pa nxjerrë zë dhe me faqet e lagura nga lotët, shkruan prifti. ‘Epo mirë biri im, përgjunju dhe fal për hir të Zotit’. Po, nisën t’i thonë të gjithë ata që ishin aty, përgjunju si thotë Ati, puthe Kryqin dhe fal për dashurinë e Krishtit’. Dhe ky djalë i mirë u përgjunj, puthi Kryqin dhe tha se falte. Pastaj u afrua edhe hasmi i tij dhe të dy u përqafuan përmes mallëngjimeve dhe duartrokitjeve të të gjithëve”. Djalli ishte shporrur.

* * *

Sikurse do të keni mundësinë të shihni në fotot që vijojnë, rikthimi i besimeve fetare dhe bashkë me to edhe deklarimi hapur i besëtytnive, më pas hapja e Shqipërisë me tregjet e huaja, kanë sjellë ndryshime jo vetëm në përmbajtjen e mjeteve të luftës kundër Syrit të Keq, por edhe në teknologjinë e sajimit të tyre. Ndryshimi më i parë e më thelbësor është ngjitja e dordolecëve nga fusha në majë të pullazit. Funksioni i parë tradicional i dordolecëve ka qenë ai i të mbajturit larg të shpendëve që dëmtonin të mbjellat. Ata vendoseshin në mes të arave. Ishin të ndërtuar në mënyrë fare të thjeshtë. Një kapele, zakonisht prej kashte, një copë e hedhur mbi një kryq të drunjtë dhe aq. Tani dordolecët kanë fituar një funksion tjetër. Ka edhe nga ata që ruajnë pozitën tradicionale në fushë, por shumicën e kemi hasur të vendosur nëpër shtëpi në ndërtim apo të porsandërtuara. Misioni i tyre ka ndryshuar nga trembës zogjsh në trembës të Syrit të Keq. Tani edhe mënyra e sajimit të tyre është më e komplikuar. Zakonisht më këtë gjë merren gratë dhe fëmijët. Për t’i veshur dordolecët shërbejnë në radhë të parë rrobe të vjetra të shtëpisë, por edhe rrobe që blihen posaçërisht për ta te “gabi”, tregu i rrobave të përdorura. Shumëllojshmëria e mjeteve në dispozicion ka bërë që krijimi i tyre të jetë një akt i vërtetë, i menduar, njëlloj arti popullor që tashmë ka formën e tij. Madje, edhe njëlloj gare mes familjeve fshatare kush e kush e ka dordolecin më domethënës. Moti është bashkautori tjetër i kësaj krijimtarie. Rrebeshet, ngricat, dielli, erërat e forta, të gjithë këto elementë bëjnë që dordolecët majë pullazeve të kenë jetën e vet me fëmijërinë, rininë, plakjen, vdekjen. Dhe pastaj, kur njëri prej tyre vdes, shpërbëhet atëherë, njësoj si në jetën reale, vendin e tij e zë një tjetër. Jeta majë çative vazhdon.

Duhet t’ia dimë për nder romëve dhe tregut të tyre të rrobave të përdorura lindjen e një fenomeni vetëm 20-vjeçar. Atë të vendosjes së lodrave prej pelushi dhe kukullave ndër shtëpi, vreshta, dru frutorë, skela ndërtimi. Deri në ’90, në kohën e varfërisë, askujt nuk i shkonte mendja që një arush prej pelushi, që mezi gjendej, ta çonte dëm duke e varur jashtë në oborr. Kur togjet e lodrave të përdorura nisën të zmadhohen nëpër të gjitha tregjet e mëdha të Shqipërisë, atëherë, me siguri, dikush do të jetë kujtuar që një zakon të vjetër, kurbanin, ta kombinojë me mundësitë e reja. Dhe kështu oborret fshatare nisën të mbushen me lloj-lloj personazhesh nga bota e përrallave. Unë nuk e di se sa rezultate ka dhënë ky lloj i ri kurbani me pak shpenzime. Të gjithë ata që kam pyetur, kanë ngritur supet thjesht: Eh, po ja kështu, na është bërë si zakon tani, jo se shpresojmë shumë prej tyre… Di të them vetëm se universi i krijuar prej tyre është fort i çuditshëm. Vetëm në këtë botë, në të tretën, mund të shohësh një arush Tedi të mbërthyer me tel për veshi dhe që vazhdon të buzëqeshë duke shtrënguar fort një zemër të kuqe ku shkruhet “I love you”, vetëm në këtë botë të buzëqesh koka pa trup e një kukulle, vetëm në këtë botë një lepurush “jeton” në paqe megjithëse barkun e ka të shpuar tej e tej nga një goxha tel me gjemba.

Eshtë fare e qartë se besëtytnitë tona në shekullin e XXI janë vazhdim me mjete dhe mundësi të reja i atyre fort të vjetrave. Kurbani te ne ka qenë fort i përhapur. Dy besimet tona kryesore: krishterimi dhe islamizmi kanë një bazë të përbashkët. Bashkë me judaizmin ato quhen “abrahamike”, për shkak se të tre këto fe njohin Abrahamin (Avramin, Ibrahimin) si patriark të parë. Me Abrahamin zë fill historia e kurbaneve tona. Ky ishte një pronar bagëtish nga Uri, në Irakun e sotëm. Kishte një grua me një bukuri të rrallë, Sarën, e cila nuk bënte fëmijë. Pikërisht prandaj mori një grua të dytë Agjarin, me të cilën pati Ismailin, të cilin kombet arabë e quajnë si themeluesin e tyre. Në pleqëri të thellë ndodhi një mrekulli. Sara e moshuar lindi një djalë. Atë e quajtën Isak (buzëqeshja e Zotit). Perëndia deshi të provonte dhe një herë besimin e thellë të Abrahamit, duke i kërkuar atij që të sakrifikonte pikërisht Isakun e lindur në ato rrethana të mrekullueshme. Abrahami u bind, por sapo po vriste të birin u shfaq një engjëll që i mbajti dorën. Ai e kishte kaluar provën.
Një nga festat tona më të njohura, Kurbani i Madh, apo ndryshe Kurban Bajrami është i lidhur pikërisht me theroritë që i duhen bërë Allahut. Në këtë rast një pjesë e mirë e mishit të therur duhet t’i ndahet familjeve në nevojë. Një zakon fort i vjetër është edhe ai i therorive në themelet e godinave. Legjenda jonë më e njohur, ajo e Rozafës, ka në qendër të saj pikërisht sakrifikimin e nuses së re në muret e kështjellës. Në Berat, ura e vjetër e Goricës, e ndërtuar nga Kurt Pashë Vrioni në 1778, ruan në brendësi të njërit prej harqeve një kukull prej druri, një lloj imitimi të kurbanit njerëzor. Thuajse të gjitha ndërtimet e reja kanë në themelet e tyre gjakun e ndonjë dashi apo cjapi, brirët e të cilëve vihen më pas në ballë të shtëpisë. Aq e fortë është kjo traditë sa që ka nisur të përdoret edhe në nivele qeveritare. Vetëm para pak vitesh, Pandeli Majko, ortodoks për nga origjina, asokohe ministër i Mbrojtjes, përuroi hapjen e punimeve për ristrukturimin e zyrave të ministrisë. Në sy të tij dhe të komandantëve kryesorë të ushtrisë u ther një goxha dash me gjakun e të cilit u lagën themelet. Të gjithë duartrokitën, askush nuk u çudit. Kjo gjë është fare normale.

Te të krishterët kurbani është më pak i përhapur. Krishterimi beson se nuk ka sakrificë më të madhe sesa ajo e Jezu Krishtit mbi kryq. Pikërisht prandaj edhe kurbanet “neë style”, që paraqiten në foto, janë më të përhapura në zonat fshatare myslimane, apo bektashiane. Megjithatë, kurbani në një formë tjetër haset edhe në malësi. Në ditën e Shën Kollit, për shembull, në fshatrat katolikë të Veriut theret një dash, që piqet për orë të tëra në hell. “Fërliku”, kështu quhet mishi i pjekur në këtë mënyrë, është një traditë që ruhet fort sot e kësaj dite.

Faik Konica shumë herë shkrimet e tij i mbyllte me këto fjalë: Kaq për sonte se kam frikë mos ju zërë gjumi. U zgjatëm vërtet ca si shumë. Le të provojmë më mirë të udhëtojmë bashkë përmes botës tonë të tretë. E para, kjo që po jetojmë përditë, nuk është se po na kënaq edhe aq shumë. Tekefundit, për ta rregulluar atë, kemi fare pak gjë në dorë. Sa për atë tjetrën, të dytën, botën që vjen pas vdekjes, nuk e dimë se si mund të jetë. Askush nuk është kthyer prej andej. Vetëm këtë të tretën e kemi në dorë vetë. E sajojmë dhe e rrotullojmë si të duam. Madje, edhe e zbukurojmë, e vizatojmë, e veshim dhe e mbathim. E ndërrojmë fare, po të qe nevoja. Në fund të fundit, ndonëse e mbushur me demonë, rreziqe e tersllëqe lloj-lloj, ajo është prapë se prapë një botë e bukur, fort e bukur.

(Pjesë nga libri “Roje, besëtytni shqiptare në shekullin XXI. Një rrëfim përmes fotosh”, mbwshtetur nga UET PRESS) /Gazeta Liberale

 

(Visited 44 times, 1 visits today)

Etiketa: ,

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

* *