Kryesore

Si e kam njohur Ardian Klosin 

               Publikuar në : 10:08 - 08/06/19 E Liberale

Mustafa Nano

Ardian Klosi u nda nga kjo botë më 26 prill 2012 dhe në Google kam gjetur një intervistë të tijën, dhënë nja tre muaj më herët. Në fakt, ishin ca përgjigje të tijat dhënë një pyetësori që e kisha përgatitur unë, e që ishte standard për të gjithë të ftuarit e një rubrike në revistën a gazetën “Mapo”. Daton më 25 janar 2012. Në këto rrethana, besohet (prej gazetarëve që e kanë rimarrë këtë intervistë pas vdekjes së tij) se ai nuk është shfaqur më në publik. Dhe tok me këtë lihet të kuptohet se gjatë gjithë atij tremujori të fundit të jetës së vet, ai nuk ka bërë gjë tjetër veçse ka medituar mbi vetëvrasjen, ka përgatitur veten mbi një nga veprimet më të skajshme që mund të bëjë robi (një gjë më e skajshme sesa vetëvrasja do të ishte vrasja, apo ndonjë shumëfish i saj, sidozot një masakër; por Ardiani nuk i bënte dot të tilla gjëra). Nuk është pa gjë kjo hamendje. Ardiani, siç u mor vesh më pas, e kishte tentuar edhe herë të tjera vetëvrasjen, shenjë se ai këtë vendim e kishte marrë pa ndërdyshje të forta hamletiane (meqë ra fjala, edhe Hamleti për vetëvrasjen po mendonte kur shtronte pyetjen: Të jesh a të mos jesh – kjo është çështja). Kjo më bën të mendoj se ai ishte “i vaksinuar” prej makthit apo tmerrit të vdekjes. Vetëvrasja për të ishte bërë si divorci për ca e ca. Mendon se duhet bërë? Bëje!

Unë e takova atë disa ditë para se të bënte atë që bëri, pak pasi doli nga spitali, ku ishte shtruar prej depresionit të rënduar. Dhe vetëm me depresion nuk m’u duk. Ishte i njëjti. Me pamjen e trishtuar dhe me natyrën e thyeshme, sigurisht, por edhe me plot plane për të ardhshmen. Planet kishin të bënin më së shumti me një pasion për të mbrojtur gjënë publike, pasuritë e burimet natyrore, mjedisin (një nga arritjet që ai ia njihte regjimit komunist, për të cilin kishte një mendim të keq, ishte “ruajtja e pasurive natyrore të njërit prej vendeve më të bukura në Europë”), dhe gjuhën shqipe, me të cilën ai ishte marrë më së shumti. Duke shkruar e përkthyer. Sidomos përkthyer.

Ai e çmonte gjuhën shqipe. Dhe nuk e bënte këtë për të marrë poza atdhetari. Jo, ai e çmonte siç çmohet diçka e çmueshme (ndjesë për lojën e fjalëve). Në intervistën që e përmenda më sipër, ai më tha: “Po të shfletosh botimet e gjashtë dhjetëvjeçarëve të parë (1900 – 1960), mahnitesh nga gjithë ajo pasuri [e shqipes]; merrni vetëm ‘Iliadën’ në përkthimin e Gjon Shllakut, botim i vitit 1964; në çdo faqe gjeni fjalë të panjohura. Në këtë pikëpamje mund të jetë më e pasur nga gjuhë të tjera indoeuropiane.” Ishte i marrosur pas gegërishtes. Siç kanë qenë një pjesë toskësh të këtyre kohëve. Dhe kjo ndodh prej magjisë së një bukurie “të fshehur” për një kohë të gjatë e prej një kompleksi të kotë e të tepërt faji, si toskë që janë. Ardiani është një nga njerëzit që më ka bërë ta shoh gegërishten me dashuri.

Për ta mbyllur me këtë intervistë, po ju risjell disa copa prej saj. Pyetjes sime, nëse do të mund të vriste një njeri, ai i përgjigjej: “Patjetër. Në rrethana vetëmbrojtjeje do ta bëja që ç’ke me të. Besoj se do ta kisha trimërinë e duhur, por s’di sa do të më ndodheshin armë.” Vini re! I shkon mendja të veçojë si problem mungesën e një arme. Dhe nuk ishte një problem i stisur. Ai nuk mund të përfytyrohej kurrë me një armë. Edhe sikur të gjithë ta kishin një, ai do të ishte pa të. Në vijim të pyetjes se me cilin personazh të historisë sonë do të kishte dashur të bënte një bisedë të gjatë e të shtruar, ai ia bënte: “Me Skënderbeun. Do të ftoja në bisedë edhe Oliver Jens Schmitt-in, ndoshta dhe Kadarenë”. Ka qenë koha kur Kadareja shprehte mospajtimin e tij me disa ide të librit të Schmitt-it për Skënderbeun. Për pyetjen se ç’ishte atdheu për të, ai kishte përgjigjen e thjeshtë: “Shtëpia, rrugicat e lagjes, qyteti a fshati ku je rritur, gjuha amtare”. Dhe më në fund (ky ishte momenti më interesant i intervistës, dhe kuptohet pse), ishte pyetja: Keni frikë nga vdekja? Ai iu përgjigj: “Aspak, vetëm se do të doja të mos ishte e dhunshme; të ikësh i qetë, me vetëdije, e pa dhembje, duhet të jetë një bekim”. Nuk e di nëse iku i qetë. Por që iku pa dhembje dhe me vetëdije, kjo është e sigurt. Vari veten në shtëpinë e tij, pranë Liqenit të Thatë.

Kisha qenë në atë shtëpi, kur ende ishte në ndërtim e sipër. Kam qenë vetë i dytë, por nuk më kujtohet se me kë. Qëndruam gjatë në dhomën e ndenjjes, duke pirë nga një gotë verë (në fund erdhi edhe Jutta, e shoqja). E duke folur për shtëpinë e tij, që po e bënte me duart e veta, me ato duar që deri në atë moment kishin ditur veç të shfletonin libra. I pëlqente që ishte e madhe, e përfytyronte të përfunduar dhe ia kishte qejfi të fliste për të, për mundimet që po hiqte, për paratë që i duheshin e që i mungonin. Ishte shumë i kënaqur që po e bënte atë shtëpi.

E vutë re? Thashë “i kënaqur”. Për këdo tjetër do të përdorja përcaktorin “i lumtur”, por Ardianit nuk i shkonte ky përcaktor. Asnjëherë. Ai ishte një nga njerëzit më të trishtuar që kam njohur. Edhe kur qeshte, ishte po njësoj i trishtuar. Madje, kur qeshte më dukej edhe më i trishtuar. Por kulmin e trishtimit e kishte kur nënqeshte. Nënqeshja e tij ishte shenjë e moskuptimit të dikujt, apo të të gjithëve. Mua më bëhej se atij i ndodhte shpesh të mos i kuptonte të tjerët. Ishte si një fëmijë. Veç nga ai mund të dëgjoja pyetje të tipit: “Muçi, po pse filani u shpreh ashtu, pse u soll ashtu, pse gënjeu, si ka mundësi që e do kaq shumë pushtetin etj., etj.?”

Në një rast më tha: “Çfarë mendon ti për Edi Ramën?”. Dhe mes meje e tij u bë ky dialog:

— Në ç’kuptim? — e pyeta unë.

— Po ja, dua të di si të duket?

— Në ç’kuptim? — përsërita të njëjtën pyetje.

— Të duket normal?

— Pse më pyet mua? Ti e njeh më mirë se unë.

— Më duket sikur nuk e kam njohur më parë.

— Pse e thua këtë? Çfarë të ka ndodhur?

— Po ja, ishim të dy në Itali, në Firence. Ndenjëm tri ditë atje ….

— Dhe?

Ai zuri të më shpjegonte atë që kishte ndodhur. Më foli për një situatë absurde, surreale, për një pamundësi komunikimi mes të dyve, për një heshtje të pafundme, që ndërpritej prej ndërhyrjeve të kota, të shkurtra, përtace apo pa lidhje të njërit apo tjetrit, shí si në dramat e Beckett-it e të Ioneskos. Unë fillova të qeshja.

— Të ka ndodhur edhe ty? — më pyeti Ardiani. Dhe kuptova se do të kish dashur që të më kishte ndodhur edhe mua një ngjarje e tillë me Edi Ramën. Do të ndihej ndoshta më i lehtësuar. Por unë e zhgënjeva.

— Jo, nuk më ka ndodhur. Unë nuk kam qenë ndonjëherë në Firence me Ramën.

Ai qeshi me përgjigjen time.

Dhe unë vijova:

— Unë nuk do të shkoja kurrë jashtë vendit vetëm për vetëm me Edi Ramën. Dhe jo tri ditë, por as tri orë.

Ardiani më shihte, sikur donte të më thoshte: “E kuptova. Gabimi është imi. Nuk do ta bëj më”.

Ai ishte shumë naiv. Dhe prej naivitetit, dukej edhe i pambrojtur. Krejt i pambrojtur. Kur i shkova për ta ngushëlluar për nënën që humbi (kam qenë me Piro Mishën, në mos gaboj), e pashë si të shkalafitur. Dhe me vështrimin si të përhumbur. Po prisja që t’u thoshte të gjithë atyre që ishin aty: “Po ju pse më keni ardhur? Unë mund të bëja edhe pa ju. Madje, ju po ma bëni hallin më të madh”. Por ai, për çudinë time, nuk tha gjëra të tilla. Përkundrazi, biseda ishte normale, sikur të mos kishte ndodhur asgjë (si në çdo vdekje, xhanëm). Përmendëm, duke qeshur, personazhe të ndryshëm, hëm të çuditshëm, hëm të rëndësishëm, me të cilët është e mbushur Tirana. Veç për Kujtim Gjuzin nuk folëm. Por nuk kishim faj. Kujtim Gjuzi nuk ishte bërë ende i njohur atëmot.

Post Scriptum: Një gjë nuk i kam kuptuar. Këmbënguljen për të barabitur Kadarenë me Trebeshinën. Por një bisedë mbi këtë argument nuk e bëmë kurrë. Ai nuk e hapi kurrë dhe unë nuk e di pse nuk ia zura ngojësh pretendimin e tij. Jo për gjë, por unë nuk e kisha idenë se kush ishte Trebeshina. Nuk i kisha lexuar asgjë. Vlerësimi që Klosi, por edhe ca të tjerë, i bënin atij, nuk di pse më la prore indiferent. Trebeshinën për herë të parë e kam lexuar kur mora vesh vdekjen e tij. Dhe shkova që atë ditë në librari për t’ia blerë librat. E bëra edhe prej Klosit këtë gjest. Mirëpo nuk gjeta Trebeshinën që kishte gjetur ky i fundit. Dhe ky ishte një zhgënjim. Zhgënjimi i vetëm që më dha ai njeri. Një zhgënjim postum./ Gazeta Liberale

(Visited 20 times, 1 visits today)

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

* *