Krye

Pushteti, çfarë nuk është

               Publikuar në : 09:35 - 18/01/20 Klementin Mile

Klementin Mile

Janë ngritur disa mite për pushtetin. Për shembull, që pushtetin mund ta zotërosh. Në fakt, të zotëron ai.

A ka pushtet Edi Rama? Po Lulzim Basha? Po Berisha, për të cilin shumë njerëz janë të mendimit se vazhdon t’i influencojë vendimet më të rëndësishme të Partisë Demokratike? Çfarë është dhe çfarë nuk është pushteti?

Në fakt, jo vetëm qytetarët e zakonshëm, por edhe shumë studiues dhe akademikë kanë rënë pre e disa miteve për pushtetin. Këto mite, për shembull, na flasin për njerëz të pushtetshëm dhe njerëz të papushtetshëm. Na flasin për qeveri që zotëron gjithë pushtetin dhe për opozitë të zhveshur nga pushteti. Na flasin për dominues absolutë dhe për të nënshtruar absolutë ndaj pushtetit.

Këto mite për pushtetin i ka trajtuar dhe kritikuar, mbi gjithë të tjerët, teoricieni i famshëm gjerman Niklas Luhmann. Ato janë krijuar nga e ashtuquajtura “teori klasike” e pushtetit.

A është pushteti shkaktar dhe a ka qëllim?

Tipari i parë problematik që Luhmann vëren te teoria klasike janë supozimet e shkakësisë. Si një nga shembujt më të njohur të mënyrës së konceptimit të pushtetit dhe shkakësisë në teorinë klasike të pushtetit, Luhmann përmend pretendimin e Herbert A. Simon, sipas të cilit pohimi “A-ja ka pushtet mbi B-në” mund të zëvendësohet fare mirë me pohimin “sjellja e A-së shkakton sjelljen e B-së”. Implikimi kryesor, jo vetëm i Simon-it, por i gjithë teorisë klasike të pushtetit, është se pushteti konceptohet si ngjarje vendimtare që e bën individin e nënshtruar ndaj pushtetit të veprojë ashtu si vepron dhe se ky individ do të kishte vepruar ndryshe po të mos i ishte nënshtruar ushtrimit të pushtetit. Luhmann është kritik ndaj këtij kuadri shkakësor. Së pari, shqyrtimi i shkaqeve të pushtetit nuk na tregon se ku e ka origjinën pushteti. Së dyti, çdo pasojë ka një numër të pafund shkaqesh ashtu si dhe çdo shkak prodhon një numër të pafund pasojash. Kështu, përcaktimi i raportit shkakësor është një sipërmarrje kontingjente, një atribuim i varur nga vëzhgimi dhe që mund të kishte qenë ndryshe.

Problemi i dytë i teorisë klasike është ai që lidhet me qëllimshmërinë e ushtrimit të pushtetit. Luhmann refuzon kërkimin e qëllimeve ose motiveve specifike që supozohet të qëndrojnë pas ushtrimit të pushtetit. Ai pohon se motivimi nuk është “shkak” i veprimit, por atribuim që mundëson përvojën socialisht të kuptueshme të veprimit.

A vendos gjë ushtrimi i pushtetit?

Një problem i tretë i referohet çështjes nëse vërtet mund të përfytyrohet ushtrimi i pushtetit si vendimtar për veprimet e individit të nënshtruar ndaj pushtetit. A është e mundur që shkakësisht të përjashtohet mundësia që i nënshtruari ndaj pushtetit të kishte vepruar ndryshe nga si veproi në të gjitha rrethanat, ose të paktën që nuk kishte arsye të tjera për veprimin e tij përveç ushtrimit të pushtetit?

Problemi i katërt i teorisë klasike lidhet me konceptimin e kohës. Teoria klasike e pushtetit implikon një konceptim të kohës në të cilin e ardhmja shihet si një projeksion i përcaktuar, objektiv dhe tashmë i fiksuar i së shkuarës, sidoqoftë si një e ardhme e varfër në alternativa. Kjo është veçanërisht e dukshme në rastin e individëve të nënshtruar ndaj pushtetit, veprimet e ardhshme të të cilëve supozohen si të paravendosura pa u ushtruar ende pushteti. Me fjalë të tjera, mendimi shkakësor i teorisë klasike të pushtetit duhet braktisur, pasi, siç shprehet edhe Ëhitehead, entitetet aktuale në universin bashkëkohor janë shkakësisht të pavarura nga njëra-tjetra.

A mund ta zotërosh pushtetin?

Një problem i pestë i teorisë klasike është se ajo e imagjinon pushtetin si një substancë që mund të zotërohet. Çështja është se një referencë e thjeshtë ndaj zotërimit të pushtetit, ku pushteti transferohet nga një person në një tjetër dhe nga një situatë në një tjetër, i fsheh plotësisht kushtet sistemike të këtij modaliteti të pushtetit. Imazhi i pushtetit si zotërim gjithashtu implikon se për të studiuar pushtetin duhet parë për personat që besohet ta “mbajnë” atë në një moment specifik. Me fjalë të tjera, perspektiva e zotërimit i hap udhën një shpjegimi individualistik ku pushteti u atribuohet individëve.

Problemi i gjashtë lidhet me supozimin se ushtrimi i pushtetit është një lojë me shumë zero ku, për shembull, rritja e pushtetit burokratik pretendohet se mund të ndodhë vetëm nëse ka një humbje pushteti parlamentar. Luhmann e vendos në pikëpyetje këtë supozim dhe argumenton se një teori e përshtatshme e pushtetit duhet të jetë në gjendje të marrë parasysh se pushteti shpesh rritet në një vend pa sjellë paralelisht humbje të pushtetit diku tjetër. Në fakt, ashtu siç demonstron vetë Luhmann, pushteti organizativ rritet njëkohësisht si te eprorët ashtu dhe te vartësit kur raportet e brendshme të tyre intensifikohen.

A është pushteti i dëmshëm?

Një problem të shtatë të teorisë klasike të pushtetit Luhmann e sheh te shpjegimet që nisen nga supozime antropologjike, ku pushteti konceptohet si diçka që pengon realizimin e një jete njerëzore dinjitoze. Për Luhmann-in, analiza të tilla janë shumë të gjera për të dizenjuar shtigje specifike dhe të qarta për studimin empirik dhe vuajnë nga kufizime analitike përderisa nisen nga supozime ekzistuese për karakterin e shoqërisë që analizohet. Mund të thuhet gjithashtu se ato bazohen në antropologji filozofike të kontestuara, siç dëshmohet psh në betejat për konceptin e “interesave reale.”

Problemi i tetë i teorisë klasike është shpjegimi i pushtetit si sovranitet dhe theksimi i nevojës për të kufizuar veprimin e tij psh me anë të formulave kushtetuese. Luhmann vë re një prirje në traditën politike perëndimore për t’iu referuar një “sistemi politiko-ligjor të unifikuar”. Sipas tij, ky konceptim i një sistemi të unifikuar vjen nga koncepti i shtetit, i cili supozohet të jetë njëkohësisht ligjor dhe politik. Luhmann thekson se konceptimi i sovranitetit dhe i pushtetit sovran ku mbështetet shteti që prej konsolidimit të tij në modernitetin e hershëm europian, ka kombinuar dy ide të ndryshme të pushtetit politik: së pari, idenë e një kapaciteti të përgjithësuar për të siguruar bindje ndaj urdhërave; së dyti, idenë e forcës ligjore, e cila reflektohet në faktin që pushteti u paraqit dhe u imponua në formën e ligjit, pra, në një formë që kishte qenë gjithmonë paraprakisht e specifikuar. Prandaj, koncepti i sovranitetit e kombinon ligjin dhe politikën në një formulim të vetëm./Gazeta Liberale

 

Tags: , , , ,

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back