Kryesore

Njeriu dhe shoqëria me një dimension

               Publikuar në : 09:30 - 21/11/20 liberale

Klementin Mile

 Herbert Marcuse vijon të jetë ndër mendimtarët politikë më të rëndësishëm të shekullit XX dhe njëri nga përfaqësuesit më në zë të Shkollës së famshme të Frankfurtit.  Shkrimet e tij frymëzuan të Majtën e Re dhe lëvizjet studentore radikale, për të cilat Marcuse u kthye në një lloj figure kult.

A mund të jetë fenomenologjik marksizmi?

Në esenë e tij “Kontribute për një Fenomenologji të Materializmit Historik”, Marcuse propozon një sintezë ndërmjet marksizmit dhe ekzistencializmit fenomenologjik të Heideggerit. Ky ishte hapi i parë drejt përpjekjeve që do të pasonin për të krijuar një marksizëm “fenomenologjik” ose “ekzistencial” dhe e pozicionon Marcusen në rrymën e “marksizmit kritik”, e cila synonte të rindërtonte marksizmin, në mënyrë që të formonte një alternativë ndaj “revizionizmit” nga njëra anë dhe dogmatizmit të marksizmit sovjetik nga ana tjetër. Në terma më konkretë, qëllimi i Marcuses ishte të kapërcente kufizimet e marksizmit dhe rrymave dominuese të filozofisë akademike, për të krijuar një “filozofi të re dhe konkrete”, e aftë për të shërbyer si instrument për një ndryshim social radikal. Kjo filozofi e re nisej nga premisat e unitetit të pandashëm ndërmjet teorisë dhe praktikës, apo ndërmjet shkencës dhe veprimit.

Koncepti më i rëndësishëm i formuar nga Marcuse në këtë periudhë të hershme të mendimit të tij është ai i veprimit radikal. Për Marcusen (dhe këtu shihet për herë të parë sinteza e Marxit me Heideggerin) veprimi radikal është ekzistencial: ai synon ndryshimin e rrënjëve të ekzistencës; gjithashtu synon të sjellë një ndryshim themelor të ekzistencës njerëzore. Marcuse i referohet aforizmit të famshëm të Marxit: “Të jesh radikal do të thotë ta kapësh diçka nga rrënjët. Por rrënjët e njeriut janë vetë njeriu.” Sipas Marcuses, në bazë të çdo projekti revolucionar qëndron një vendim radikal për ndryshuar rrënjësisht kushtet bazë të ekzistencës njerëzore. Veprimi radikal përpiqet që njëkohësisht të transformojë rrethanat e mënyrës së jetesës së individit, por edhe të situatës sociale, në mënyrë që të krijojë forma të reja ekzistence. Marcuse e qartëson më tej pozicionin e vet radikal; sipas tij, një veprim që ndryshon vetëm rrethanat e funksionimit të shtetit, por nuk sjell pasoja në formën e ekzistencës njerëzore, nuk është radikal. Për të ilustruar këtë pikë mund të themi se Marcuse e konsideronte radikal Revolucionin Rus të Tetorit, pasi ky revolucion ndryshoi kushtet sociale, ekonomike dhe politike, por edhe mënyrën se si punonin, mendonin dhe jetonin njerëzit. Për më tepër, veprimi radikal nevojitet në kontekstin e një realiteti social të patolerueshëm dhe për këtë arsye është imperativ, dmth duhet bërë patjetër. Siç e thotë vetë Marcuse: “Në përputhje me thelbin e tij, veprimi radikal është i nevojshëm për vepruesin por edhe për ambientin ku kryhet. Duke ndodhur ai adreson nevojën, ndryshon diçka që është bërë absolutisht e patolerueshme, dhe e zëvendëson me atë që është e nevojshme, me të vetmen gjë që mund ta eleminojë situatën e patolerueshme.”

Erosi dhe civilizimi

Tek vepra e tij Erosi dhe Civilizimi Marcuse synoi të ndërthurte marksizmin me idetë e Freudit. Përdorimi i Freudit nuk ishte gjë e re për Shkollën e Frankfurtit, këtë e kishte bërë më parë edhe Erich Fromm, veçanërisht për të demonstruar psikologjinë sociale të fashizmit. Por Marcuse e përdori Freudin në nivele të paarritura më parë. Ai besonte se marksizmi nuk i kishte kushtuar rëndësinë e duhur dimensionit personal dhe se tezave të zhvilluara prej Marxit u mungonte qasja psikologjike.

Në këtë kontekst, Marcuse synoi të rishkruante teorinë frojdiane të raportit ndërmjet civilizimit dhe frenimit seksual. Në veprën Civilizimi dhe Të Pakënaqurit e Tij Freud kishte zhvilluar tezën se instinktet e fuqishme që zotërojnë njerëzit, dhe veçanërisht ato seksuale, duhet të frenohen, në mënyrë që të krijohet civilizimi, pra të krijohen institucionet, bizneset, arti, shtetet dhe perandoritë. Energjia seksuale duhet të rikanalizohet, që të jetë e disponueshme për qëllime të tjera. Përfundimisht, sa më i lartë niveli i civilizimit, aq më i madh duhet të jetë niveli i frenimit. Kështu, sipas Freudit, civilizimi vjen me kosto të lartë, pasi sjell pakënaqësi individuale në shkallë të gjerë si dhe shumë raste të sëmundjes mendore. Konkluzioni pesimist i Freudit ishte se nuk mund t’i jepej dot një kombinim i kënaqshëm në raportin ndërmjet civilizimit dhe pakënaqësisë. Frenimi ishte shoqëruesi i pashmangshëm i çdolloj progresi në shoqërinë njerëzore.

Por Marcuse nuk ishte dakord me këtë përfundim të Freudit. Sipas tij, nevoja për të ridrejtuar energjinë seksuale në funksion të ndërtimit të civilizimit ishte e vërtetë vetëm në kohë mungesash të mëdha. Megjithatë, në shoqëritë perëndimore të përparuara nuk ishte më ky rasti, pasi nuk bëhej fjalë për mungesa, por për tepri, kështu që frenimi nuk ishte më i nevojshëm. Në të vërtetë ai bëhet “mbifrenim” (në të njëjtën mënyrë që edhe Marx përdor termin “mbivlerë”) dhe përdoret për të ruajtur sistemin socio-ekonomik ekzistues, e jo për të krijuar më shumë civilizim. Për shkak se ky frenim nuk ishte thelbësor, ai ishte një formë frenimi ndaj së cilit mund të ekspozohesh, mund t’i rezistosh, por edhe mund ta përmbysësh.

Marcuse ishte një mbështetës i vendosur i idesë së zhvillimit të një revolucioni të dhunshëm, me qëllimin për të krijuar një shoqëri ideale, të cilën ai e karakterizonte si shoqëri “të erotizuar”. Por ndryshe nga interpretimet e zakonshme, kjo nuk do të thoshte se ai po fliste për një utopi kënaqje të të gjitha dëshirave seksuale. Marcuse e asocionte erotiken me atë që është e lirë, e gëzueshme, që e pasuron jetën, duke futur këtu lojën, artet dhe filozofinë, por edhe lirinë seksuale. Marcuse e konsideronte një botë të tillë si përmbushëse të idealit të Rilindjes për një botë racionale në të cilën të gjithë janë të lirë dhe të lumtur. Për Marcusen ishin iracionale të gjitha iniciativat që nuk shkonin në të njëjtën linjë me këtë ideal apo bëheshin pengesë për realizimin e tij.

Njeriu një-dimensional

Në veprën e tij më të famshme e me më shumë ndikim, Njeriu Një-dimensional, Marcuse sulmoi si shoqëritë e përparuara kapitaliste ashtu dhe ato komuniste. Në veçanti, ai analizoi mënyrën se si në kapitalizmin e pasluftës individi po i nënshtrohej formave më të rafinuara të shtypjes: një totalitarizëm i ri, bazuar në teknologji dhe kulturën e masës, që i shpërqendronte punëtorët me anë të mallrave të konsumit dhe argëtimeve masive që kushtonin pak, dhe që u hiqte çdo impuls për revolucion, madje edhe dëshirën  për të reflektuar për përvojën në mënyrë kritike. Rezultati ishte zhvillimi i një njeriu të cekët, një-dimensional, tipik për shoqërinë moderne.

Marcuse e dallon njeriun një-dimensional nga tipi i dëshirueshëm për t’u zhvilluar: individualiteti autentik. Sipas Marcuses, duke humbur individualitetin, njeriu një-dimensional humbet gjithashtu edhe lirinë e tij. Liria ka të bëjë me dijen, vullnetin dhe fuqinë: pra të dish se për çfarë ke nevojë dhe çfarë dëshiron, të kesh vullnetin të zgjedhësh ose të mohosh zgjedhjen, dhe të jesh në gjendje t’u rezistosh pengesave e të kesh fuqinë të plotësosh nevojat vetjake dhe të zhvillosh potencialin vetjak. Njeriu një-dimensional nuk i njeh nevojat e veta të vërteta, sepse nevojat që synon të plotësojë nuk janë të tijat – ato janë nevoja të administruara, të imponuara nga të tjerët, janë heteronome. Ai nuk është në gjendje t’i rezistojë dominimit dhe as të veprojë në mënyrë autonome, sepse identifikohet me sjelljen e publikut dhe imiton pushtetin e i nënshtrohet pushtetit. Duke qenë se i mungon fuqia e aktivitetit vetjak autentik, njeriu një-dimensional i nënshtrohet dominimit gjithnjë e më total: në këtë mënyrë shfaqet ajo që Marcuse e quan mendim dhe sjellje një-dimensionale në të cilën idetë, aspiratat dhe objektivat që, për nga përmbajtja e kapërcejnë universin e vendosur (të pranuar dhe promovuar nga sistemi) të ligjërimit/diskursit, ose refuzohen ose reduktohen në termat e këtij universi.

Kjo analizë tregon se Marcuse është një individualist radikal, thellësisht i shqetësuar nga rënia e individualitetit autentik. Shoqëria një-dimensionale dhe njeriu një-dimensional janë rezultat i një zhvillimi të gjatë historik që ka sjellë një erozion të vazhdueshëm të individualitetit. Kështu, vepra Njeriu Një-dimensional mund të interpretohet si një protestë kundër rënies së individualitetit në shoqërinë industriale të përparuar, qoftë kjo kapitaliste apo komuniste. Kostot konjitive të përfshira këtu i referohen humbjes së aftësisë për të perceptuar një dimension tjetër mundësish dhe alternativash, të cilat mund të shkojnë përtej mendimit dhe shoqërisë një-dimensionale.

Megjithatë, Marcuse nuk dëshpërohet për këtë situatë ashtu si Horkheimer apo Adorno. Marcuse vërtet e heq nga skena klasën punëtore si  subjekt të natyrshëm të revolucionit, për shkak se punëtorët mund të karakterizoheshin si një-dimensional. Kultura e konsumit masiv dhe teknologjia mesa duket kishin mjaftuar për t’i kënaqur punëtorët dhe në këto kushte bëhej e pamundur të mendohej se do të ishin punëtorët ata që do të bartnin idealet e revolucionit dhe do të ishin një forcë aktive për realizimin e tij. Por Marcuse synon ta bëjë relevant marksizmin dhe revolucionin për ndryshimin social radikal duke identifikuar kategori të tjera sociale, të cilat ende nuk ishin përpunuar plotësisht nga sistemi apo nuk u ishte bërë ende një lavazh truri (psh studentët). Gjithashtu, sipas Marcuses, edhe grupe të marxhinalizuara ose të përjashtuara, si gratë, njerëzit me ngjyrë, homoseksualët, dhe të varfërit, mund të bëheshin burim i një mendimi dhe veprimi të ri revolucionar.

Megjithatë, ethet revolucionare të viteve 1960 kaluan shpejt dhe u fashitën në dekadën që pasoi. Ndaj Marcuses pati kritika nga të gjitha anët, që nga marksistët ortodoksë e deri tek anti-marksistët. Në këto kritika ngriheshin probleme të tilla si: braktisja e doktrinave bazë të marksizmit, zëvendësimi i ekonomisë politike (ku mbështetej Marx) me psikologjinë dhe kriticizmin kulturor, dëshpërimi për potencialin revolucionar të klasës punëtore, importimi i teorive të huaja/aliene për marksizmin dhe përdorimi arbitrar dhe jo bindës i Freudit. Por kritika më e madhe që mund t’i bëhet Marcuses është se, ndërkohë që ai kërkon një shkatërrim tërësor të shoqërisë bashkëkohore, nuk është e qartë se me çfarë ka ndërmend ta zëvendësojë atë. /Gazeta Liberale

 

Tags: , ,

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back