Krye

Mustafa Nano rikthen të kaluarën përmes “Hinterlandi i kuq” në UET

               Publikuar në : 09:55 - 19/12/20 liberale

“Department’s Book Review”, aktiviteti më i ri që Departamenti i Shkencave Humane dhe Komunikimit në Universitetin Europian të Tiranës, në kuadër të 30 vjetorit të tranzicionit në Shqipëri, zhvilloi takimin e radhës me të ftuar shkrimtarin e publicistin Mustafa Nano, në një bashkëbisedim mbi botimin e tretë të librit “Hiterlandi i kuq”, nga shtëpia Botuese UET Press.

Luiza Pinderi

“Department’s Book Review”, është një cikël bisedash me autorët e botimeve UET Press, nën ‘shqyrtimin’ e rreptë profesional të pedagogeve të fushës përkatëse. Nën moderimin e pedagoges, Dr. së Shkencave të Komunikimit, Irena Myzeqari dhe me praninë e kritikut Ilir Yzeiri, Departamenti i Shkencave Humane dhe Komunikimit zhvilloi një bisedë me autorin, rreth versionit të ri të këtij libri.

Që kur shkroi versionin e parë të “Hinterlandi i kuq”, në 2010, kanë kaluar 10  vjet dhe Mustafa Nano mendoi se kishte ende diçka për të thënë për historinë e tij, të qytetit të tij të lindjes Çorovodës, por mbi të gjitha të brezit të tij: fëmijët e periferisë së Shqipërisë të lindur në vitet ’60, në kulmin e socializmit. “Hiterlandi i kuq” vjen tashmë si një rrëfim më i plotësuar i autorit, për vendin në të cilin u lind dhe u rrit, për qytetin Ç ku mori esencën e asaj që ai është sot dhe ndoshta, siç thotë edhe vetë autori, pa këtë zanafillë jetësore, nuk do të ishte ai që është.

Konkluzionet dhe reflektimet mbi këtë libër ishin mjaft pozitive, të cilat u përcollën edhe në një formë thirrjeje, që kjo lloj letërsie kujtese, rrëfimtare, autobiografike, që zbulon në një lloj forme të kaluarën, të lexohet më së tepërmi për të rinjtë.

Studiuesi dhe pedagogu i UET-së, Fatos Tarifa, i cili njëkohësisht ka shkruar parathënien e këtij libri, e sheh botimin si një risi dhe kontribut në fiksimin e jetës shoqërore të asaj periudhe, gjurmët e të cilës janë të destinuara të zhduken gjithnjë e më shumë dhe që libra të tillë ndihmojnë në kujtesën kolektive. Sipas tij, në mungesë të një libri të tillë, e kaluara komuniste e Shqipërisë, do të mbetet e panjohur për të rinjtë e sotëm, apo ata që do të vijnë 10 vjet më vonë.

E shoh librin me shumë vlerë sidomos për të rinjtë e sotëm. Në mungesë të një libri të tillë, i riu që është sot dhe ai që do të vijë 10 vjet më pas, nuk do të dijë asgjë për shoqërinë që ne lamë pas. Këtu ke një pasqyrë të gjerë, ne detajet më të hollësishme të jetës së përditshme. Sinqeriteti në përshkrimin e rrethanave, të dukurive është një nga vlerat më të mëdha, përveç stilit, që është tërheqës. Një libër, që po e more në dorë, nuk do e lëshosh dot. Duhet të lexohet nga të rinjtë e sotëm, që fatkeqësisht nuk lexojnë. Në po rrisim një brez që ka nevojë për librin, për autorë të tillë, ka nevojë për ushqim shpirtëror, që ta tërheqë drejt botës dhe bukurive të saj”, tha Tarifa.

Studiuesi dhe pedagogu Ilir Yzeiri, teksa i bëri një recension të përmbledhur të gjithë veprës, e cilësoi këtë botim si një rrëfim të plotë dhe të mbaruar të një të riu, refleksionet e të cilit nisin që në fëmijëri. Për Yzeirin, ky është një nga 10 librat më të mirë të këtyre 30 viteve të fundit, elementët e të cilit i krahasoi me ato në veprat e shkrimtarit Isamil Kadare.

“Nuk më pëlqen të bëj krahasime, por ky libër është po aq i mirë sa edhe librat e tjerë dhe duhet ta rendisim në një ndër 30 librat që janë botuar në këto 30 vjet. Botimi i tretë “Interland i kuq” i Mustafa Nanos është një rrëfim i plotë dhe i mbaruar, për jetën e një të riu që nis të reflektojë qysh në moshën 7 vjeçare, përkatësisht në vitin 1967. Nano nuk e ka emërtuar librin e tij as autobiografik, as roman, as refleksione, dhe e ka lënë lexuesin që ta klasifikojë dhe ta plotësojë këtë anë të shumanshmërisë së veprës. Unë do të thoja se ajo i ka të gjitha. Ne ndeshemi me këtë letërsi të re, që është një shkrirje e narratives, dokumentarit, refleksionit social e filozofik, trillimit, e të gjitha bashkë në një rrëfim mjeshtëror. Mua kjo vepër më kujton “Kronikë në gur” të Kadaresë, sepse edhe aty elementi autobiografik është kryesori mbi të cilin ngrihet vepra”, tha Yzeiri.

Duke u ndalur pikërisht tek elementët autobiografikë që përmban libri, Rektori i Universitetit Europian, Tonin Gjuraj, u shpreh se gjatë leximit pati një rikthim në fëmijëri, duke gjetur shumë elementë të përbashkët me autorin.

“Unë lexoja librin dhe më kujtohej fëmijëria dhe adoleshenca ime, sepse pak a shumë jemi të ngjashëm, edhe nga pikëpamja e familjes, pasi edhe unë vij nga fshatrat e Shkodrës. Unë e ka të vështirë të definoj një libër të mirë apo të keq. Mua më pëlqeu si libër dhe i kam lexuar të gjithë librat e Mustafait. Është një nga librat më të mirë”, tha Gjuraj.

Për shefin e Departamentit të Arteve të Aplikuara dhe shkrimtarin Ermir Nika, autori edhe pse flet për një provincë, gjuha nuk është e tillë dhe nuk i drejtohet një komuniteti të kufizuar. Sipas tij, realitetin nuk e sjellin drejtuesit, por personazhet dhe rrëfimi i Nanos të kujton vepra të autorëve të njohur si Petro Marko apo Stefan Cvajg. Nika mëshoi fort idenë që ky libër duhet të lexohet nga studentët.

“Libri nuk është skematik, i zhvesh ato skema me të cilat ne jemi mësuar ta shohim të kaluarën dhe krijon një lloj hapësirë e horizonti që na përket të gjithëve tashmë. Pa një kujtesë, e ardhmja nuk dimë si do të na gjejë dhe ndoshta do të ndërtohet shumë e deformuar. Vepra të tilla do të jenë të dobishme për brezin e ri. Një libër i tillë duhet të lexohet nga studentët, sepse ka një gjuhë tërheqëse, nuk ka ngarkesa në frazë, është një nga të paktët libra pa asnjë gabim, është një botim perfekt i gjuhës dhe autori duket sikur është rrënoja e një fortese që kërkon të ngrihet”, tha Nika.

Ashtu siç u evidentua edhe nga të pranishmit, autori konfirmoi, si një pikë të fortë të librit sinqeritetin në rrëfim, që sipas tij, shumë libra të tjerë autobiografikë nuk e kanë. “Shumë libra autobiografikë që synojnë të ekspozojnë komunizmin siç ka qenë, vendosin veten e tyre në qendër siç kam bërë edhe unë, por mua më duket se iu mungon sinqeriteti në rrëfim, ose e heroizojnë veten, ose nëpërkëmbin, poshtërojnë të tjerët, ose e trajtojnë komunizmin në një mënyrë që mua s’më pëlqen”, tha Nano, teksa bëri një ftesë për të sjellë një formë të re të shkruari, duke i parë ngjarjet më ftohtë dhe duke e spostuar veten mendërisht në kohë, për lexuesin e së ardhmes.

Intervista

Mustafa Nano: Nëse unë jam kështu si jam dhe kaq sa jam,  jam produkt i Çorovodës

Ne jetojmë në kulturën ku flitet shumë për histori dhe lajtmotivi i të gjithëve është “hajde të ndërtojmë një histori tonën”, një histori personale nëse duam të kemi sukses, pra ne të kuptojmë se cili është motivi i ekzistencës. Ndërsa disa i qasen historisë në mënyrë idilike, me nota deri diku romantike, qasja juaj është më ironike dhe arrin të demistifikojë disa elementë të cilat, ne shqiptarët duam apo s’duam, na karakterizojnë shumë dhe i marrim si elementët më të sigurt të ekzistencës. Dua të ndalem tek dy pyetje kryesore: Ç-ja sa ka ndikuar tek identiteti juaj, pasi keni demistifikuar të gjitha gjërat që keni marrë nga ajo zonë? Cila është pjesa, një gur i vetëm që keni marrë më vete? Dhe pyetja e dytë, nga gjithë ky demistifikim i gjithçkaje që ju ndoshta keni jetuar, keni përjetuar dhe ndoshta e shikoni me sy më të ftohtë tani, çfarë përfitoni ju si individ, si identitet, nga historia juaj dhe nga ajo që ju doni të kuptohet pas 50 vjetësh?

Janë pyetje të vështira! Ju e bëni pyetjen se çfarë mbart unë prej atij qyteti, apo prej asaj zone dhe është një pyetje që unë nuk ia kam bërë vetes dhe do të më duhet pikërisht në këtë moment ta mendoj se çfarë mbart prej Ç-së, që është Çorovoda. Ç-ja është provinca shqiptare në kohën e komunizmit, dhe kam përshtypjen se mbart diçka provinciale në gjithë qenien time, në gjithë sjelljen time, në mënyrën sesi i shoh gjërat. Ndoshta është diçka që është e parrokshme kështu për të tjerët, por unë prej asaj province mbart mënyrën sesi flas ndonjëherë me zë të lartë. Ajo vetësiguria që unë kam në opinionet e mia dhe që është një nga gjërat që ia kam zët vetes, sepse nuk dua që Mustafa Nano të lexohet si njeri që nuk ka pikë përunjësie. Ndoshta edhe nuk e kam, por kam shumë simpati për njerëzit që janë të përunjur dhe që opinionet e tyre i hedhin jo si të vërteta absolute, por si gjëra që mund të merren në diskutim dhe mund të shqyrtohen nga të tjerët. Unë përpiqem ta bëj nëpër libra këtë, por në jetën publike shqiptare nuk e bëj. Kam atë namin e njeriut shumë të sigurt në opinionet që jep. Ky nam nuk më pëlqen! Edhe sinqeritetin në rrëfim, unë besoj se e kam prej provincës. Në libër, unë nuk u them njerëzve “përqesheni komunizmin nëpërmjet personazheve të tjerë”, jo unë iu them “përqesheni nëpërmjet meje, unë jam personazhi nëpërmjet të cilit ju mund të qeshni, sepse unë jam një mbartës besnik i asaj kohe, në faza të ndryshme të jetës time”. Nëse unë jam kështu si jam dhe kaq sa jam, unë jam produkt i asaj Ç-së. Kam kaluar një fëmijëri të shkëlqyer, megjithëse shumë njerëz Ç-në mund ta përbuzin, madje edhe unë kam një masë të përbuzjes në interpretimin e Ç-së. Kam kaluar një fëmijëri të shkëlqyer dhe mua ai qytet më ka dhënë esencën e asaj që unë jam sot, me gjimnazin ku unë kam studiuar dhe atëherë ka pasur gjimnaze të mirë gjithandej, me miqtë që mua më kanë rrethuar, me familjen së cilës unë i kam përkitur, një familje e thjeshtë normale shqiptare. Nuk ka qenë ndonjë familje e sofistikuar, siç merret vesh edhe nga libri. Jam krenar që i përkas një familjeje të thjeshtë dhe më ka bërë mirë fakti që i përkas një familjeje të thjeshtë dhe me familje e thjeshtë nuk dua që të nënkuptohet se unë me prindërit kam një raport atipik. Jo, unë kam një raport të zakonshëm, i dua shumë prindërit e mi dhe madje i dua sa më shumë, ngaqë kanë qenë të thjeshtë. Duke bërë një bisedë me Maks Velon dhe Ismail Kadarenë, Velo tha një gjë që mua më ka mbetur në mendje. Ai tha: “Isamili është shkrimtar i mirë dhe shkrimtar i madhe sepse ka lindur në Gjirokastër”. Me këtë dua të tregoj shenjën dhe impaktin që vendi ku ne lindim ushtron tek ne. Kjo është absolute! Shoh shumë kolegë të mi, autorë, që nuk flasin për të kaluarën dhe përpiqen që ta fshehin. Janë gati mbi 90% e njerëzve që dominojnë skenën publike shqiptare, që kanë një origjinë të ngjashme me timen, madje edhe më të përunjur se timen, por nuk flasin kurrë, kanë turp prej origjinës së tyre.

Një nga përfitimet që unë mora si lexuese dhe besoj se edhe të tjerët, është një analizë e thellë e tribalizmit që neve na karakterizon dhe nevojës për ta parë veten në atë lloj spektri dhe për ta demistifikuar e për t’i hequr këto elementë që ne i konsiderojmë shumë të shenjtë. Unë mendoj se është faza që shoqëria shqiptare ka nevojë ta bëjë këtë gjë. Tani që e keni zhveshur Çorovodën, jo vetëm të por edhe krejt jugun, e shikoni më ftohtë, cili është kontributi që i keni bërë asaj zone? Dhe çfarë kontributi mund t’i bëjmë ne Shqipërisë?

Mendoj se ky është edhe një lloj këndvështrimi sociologjik. Një nga karakteristikat që e dobëson shoqërinë shqiptare, mendoj se ka të bëjë me tribalizmin. Vë re, se njerëzit edhe kur janë pjesë e jetës nacionale, jetës publike, më shumë përfaqësojnë atë zonën nga vijnë. E kam treguar edhe në libër një histori të tillë. Kur u bë Ilir Meta president, disa skraparllinj menduan të bënin një darkë, sepse për herë të parë në historinë e Skraparit, një person i asaj zone bëhet president i vendit. Nuk është një ngjarje që ndodh përditë, madje s’ka për të ndodhur ndonjëherë në historinë  e Shqipërisë. U bë një darkë, më e çuditshmja që unë kam marrë pjesë ndonjëherë. Ata më kishin ftuar herë pas herë mua, sepse bëheshin organzimie tribale në Tiranë, ne qendër të të cilave kishte qenë gjithmonë Ilir Meta. Këtë radhë shkova sepse ishte një ngjarje e madhe dhe nuk mund ta injoroja. Aty ishin rreth 60 burra dhe asnjë grua. Ua thashë edhe atyre, që “mund të jetë organizimi i vetëm në ditët e sotme në Europë, ku gjen 60 burra në të njëjtin vend, për të festuar një gjë, duke përjashtuar klubet e gej-ve”. Ata aty u ftilluan, nga vëzhgimi im, që nuk kishte gra.

E kanë atë kulturën e tyre partiarkale, aq të rrënjosur brenda vetes, saqë nuk iu shkon mendja se po ndodh kjo gjë. Dhe e dyta, ishte organizim tribal, 60 skraparllinj, shumica e të cilëve zyrtarë ose ish-zyrtarë për shkak të Ilir Metës, dhe nuk ishte ftuar asnjë njeri tjetër, qoftë edhe për shenjë. Kjo gjë kam përshtypjen ndodh me të gjithë sot. Një tjetër episod më ka ndodhur me Spartak Brahon. Para 10 vjetësh unë kam qenë kritik ndaj Ilir Metës dhe kjo gjë është shumë e pazakontë në Shqipëri, që një njeri i tribusë së vet të kritikojë atë që ka dalë dhe përfaqëson tribunë e vet. S’më ka ndodhur të shoh ndonjë tropojan të kritikojë Sali Berishën. Unë e kam prishur një çik rregullin. Më thotë Braho, që “ne si skraparllinj nuk duhet të kritikojmë Ilirin”. Ai harronte fare që unë jam një komentator nacional, jam nga Skrapari, por jam në jetën publike dhe logjikën tribale nuk mund ta transferoj këtu.

Dy pyetje të fundit, që ndoshta nuk kanë shumë lidhje bashkë. Ku beson Muç Nano? Në libër, por edhe në jetën tuaj publike, ju jeni bërë një zë kontrovers, për deklaratat që mbani kundrejt gjithë feve në përgjithësi, një lloj dëshire për të hedhur poshtë gjithë elementet fetare që populli ynë ruan. Dhe pyetja e fundit, cilat leksione duhet të marrë “gjenerata z”, që profesor Tarifa e quan në reçencën e tij, për të cilët komunizmi vjen si nostalgji e hidhur dhe e ëmbël dhe akoma nuk kanë një marrëdhënie të shëndetshëm me të kaluarën e prindërve të tyre?

Unë jam ateist. Besoj se fetë iu tregojnë njerëzve qëllimin e madh të jetës, që sipas tyre është të jetojnë në Tokë sipas dëshirës që Zoti ka, në mënyrë që të sigurojnë një vend në parajsë. Ky është qëllimi i besimtarëve dhe unë nuk besoj në këto. Unë jetën e shoh si një dhuratë që më është dhënë, dhe shoh një lloj detyrimi apo nevoje që unë ndjej për të bërë diçka, një kontribut sado minimal në favor të komunitetit që unë i përkas, qoftë edhe të njerëzimit. Kemi ardhur që secili prej nesh të lërë një shenjë, që i shërben komunitetit të cilit ne i përkasim, i shërben të ardhmes dhe me këtë kam parasysh kohën kur ne vetë nuk do të jemi, në rastin pretencioz, i shërben edhe vetë njerëzimit. Secili prej nesh mund ta përcaktojë vetë qëllimin që ka. Dhe kjo është një pyetje e rëndësishme: pse jemi ne në këtë botë dhe çfarë mund të bëjmë ne? Dhe unë e kam gjetur kështu siç thashë.

Ndërsa lidhur me të rinjtë, unë kam një problem të vështirë me të gjitha ata që pretendojnë që po vjen një gjeneratë e re që mund të marrë në dorë fatet e vendit. Unë vë re një lloj izolimi edhe me këtë gjeneratë të re, një lloj izolimi edhe të Shqipërisë në rrethanat që ajo nuk është më e izoluar. Vë re intelektualë që janë në këtë grackën e zhvillimit, që nuk apdejtohen, që nuk lexojnë. Izolimi i këtyre njerëzve mua sot më bën më shumë përshtypje sesa izolimi në kohën që ishim të izoluar. Vë re një lloj frike të njerëzve për të komunikuar me botën, për ta hapur trurin. Asnjë amerikan nuk ka të drejtë të na thotë ne se “ju jeni aty dhe s’keni të drejtë të flisni për Amerikën”. Mund të flasim, sepse i ndjekim çdo ditë zhvillimet. Pjesa më e madhe e elitës këtu, refuzojnë të apdejtohen. P.sh. edhe në fushën e drejtësisë, unë vë re pak gjyqtarë që të apdejtohen e të marrin vesh se çfarë ndodh në fushën e tyre. Po rritet një gjeneratë në rrethana të çuditshme izolimi, pavarësisht se jemi të lirë. Është një gjë që më vret syrin. /Gazeta Liberale

 

Tags: , , ,


KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back