Aktualitet

Misteri ende i pazgjidhur i gjuhës më të vjetër në Europë

Shkruar nga Liberale
Misteri ende i pazgjidhur i gjuhës më të vjetër në

Nëse nuk jeni rritur në Spanjë, ka shumë mundësi që për herë të parë të mësoni për Vendin Bask përmes romanit të Ernest Hemingway-it të vitit 1926 "Dielli lind përsëri", i cili ndjek një grup që i përket brezit të humbur që udhëton nëpër Evropën Perëndimore pas Luftës së Parë Botërore.

Hemingway-t i pëlqente Vendi Bask sepse njerëzit ishin të ashpër, kurse historia e tyre tragjike. Të ndodhur mes Spanjës veriore dhe Francës jugore, baskët kanë luftuar për liri që kur u aneksuan nga Spanja në shekullin e 16-të. Gjatë Luftës Civile Spanjolle, Francisco Franco ndaloi gjuhën baske, pezulloi të drejtat baske dhe bombardoi qytetin bask të Guernica, duke nxitur Pablo Picasso të krijonte pikturën e tij të famshme.

Në vendin bask, politika është e ndërthurur ngushtë me gjuhën. Kjo gjuhë, e quajtur Euskara, nuk tingëllon si spanjishtja (gracias = eskerrik asko), as nuk i ngjan frëngjishtes. Në fakt, Euskara është thelbësisht e ndryshme nga fqinjët e saj, saqë gjuhëtarët dyshojnë se e ka origjinën edhe nga indo-evropianishtja, familja e gjuhëve që lindi islandishten, rusishten, hindu ose thuajse diçka në mes. Si i vetmi izolim gjuhësor në Evropë, origjina e Euskara është një mister që ende nuk është zgjidhur.

Shumë studiues kanë marrë në shqyrtim problemin bask gjatë viteve, secili duke dalë me një zgjidhje të ndryshme. Është thënë se Euskara është një paraardhës dhe një e mbijetuar, një gjuhë jo-indo-evropiane e folur në Gadishullin Iberik përpara se të vinin romakët. Euskara ka qenë gjithashtu e lidhur me një numër gjuhësh të folura në Kaukaz, si dhe, një grup etnik paraarab nga Afrika veriore.

Deri vonë, besohej se baskët vinin nga një popullsi relikte paleolitike e paprekur nga migrimet parahistorike që formuan pjesën tjetër të Evropës, gjë që shpjegon pse Euskara nuk ka ngjashmëri me gjuhët romane dhe gjermanike. Kjo hipotezë është hedhur poshtë nga kërkimet e fundit gjenetike, të cilat tregojnë se Vendi Bask nuk u izolua kulturalisht nga shoqëritë e tjera evropiane deri shumë vonë, gjatë pushtimit romak dhe islamik të Gadishullit Iberik.

Ndërsa fryma e pavarur e baskëve kontribuoi në izolimin e tyre, faktori përcaktues duket se ka qenë vetë gjeografia e vendit bask. I mbrojtur nga malet e Gjirit të Biscay dhe Pyrenees, terreni i thyer i largon të huajt aq lehtë sa i pengon vendasit të largohen. Gjenetika vetëm sa e ka bërë më të çuditshme historinë e Euskara-s. Nëse baskët janë të lidhur me indo-evropianët në një farë mënyre, pse nuk është e tillë gjuha e tyre? Tani për tani, thjesht nuk e dimë.

Veçantia dhe këmbëngulja e Euskara-s ka bërë që qeveritë centraliste të Spanjës dhe Francës t'i shohin baskët si një kërcënim për hegjemoninë e tyre politike, një kërcënim që është përdorur për të justifikuar diskriminimin, margjinalizimin dhe persekutimin e tyre. Gjatë Revolucionit Francez, gjuha u gjykua si agjente e katolicizmit dhe për këtë arsye një armike e iluminizmit; në Spanjë, nën Franko, fjuha e tyre u riemërua si ”armike e Zotit”.

Shtypja spanjolle e baskëve vazhdoi pasi Franko dha dorëheqjen. Në vitin 2003, Egunkaria, e vetmja gazetë e botuar plotësisht në Euskara, u mbyll nga qeveria spanjolle pasi redaktorët e saj u akuzuan për komplot me grupin e dhunshëm separatist bask ETA. Duke mbajtur barrën e një administrate konservatore, punonjësit e gazetës - të cilën Ministri i Drejtësisë José María Michavila e quajti "një instrument për veprime terroriste" - u arrestuan, u burgosën dhe (u tha) se u torturuan.

Episodi tërhoqi kritika nga organizatat dhe aktivistët e të drejtave të njeriut, duke përfshirë Amnesty International dhe Salman Rushdie. Akuzat për torturë nuk u hetuan kurrë. Në vend të kësaj, punonjësit u liruan nga akuzat ndërsa mbyllja u dënua në gjykatë. Qeveria spanjolle ka pranuar që atëherë një identitet të veçantë bask dhe i ka dhënë rajonit autonomi të rëndësishme ekonomike dhe politike – lëshime që duhet të bëhen ende në anën franceze të kufirit.

Shekuj persekutimi kanë shkaktuar ndikimin e tyre në kulturën Euskara dhe Baske në përgjithësi. Një kohë, Euskara flitej në një zonë që shtrihej nga Bilbao në Barcelonë. Gati e shfarosur nga Franko, gjuha u rikuperua disi pas vdekjes së tij në 1975. Dikur ishte e ndaluar të flitej në publik, tani flitet në televizion, përdoret në muzikë dhe në gazeta. Në të gjithë vendin Bask, tabelat e rrugëve dhe rrugëve janë të shkruara në Euskara, ndonjëherë krahas përkthimeve në spanjisht, ndonjëherë jo.

Letërsia baske, e rrezikuar deri në atë pikë sa që një koleksionist i vetëm - një Edward Spencer Dodgson - vlerësohet për ruajtjen e kanunit letrar të një shoqërie të tërë, aktualisht po përjeton një rilindje. Një nga librat më të famshëm të gjuhës, Martutene i Ramon Saizarbitoria, i përkthyer së fundmi në anglisht, eksploron marrëdhënien e ndërlikuar midis besnikërisë afektive ndaj një grupi dhe angazhimit të vetëdijshëm ndaj një kauze abstrakte, dy lajtmotive të historisë baske.

Në retrospektivë, përpjekja e Frankos për të shkatërruar Euskara-n ndihmoi në sigurimin e mbijetesës së saj. Në fund të fundit, nën sundimin e tij gjuha u bë jo thjesht një mjet komunikimi, por një simbol i rezistencës kundër shtypjes. /Liberale.al/

Liberale Newsroom

Poll
SHQIPENGLISH