Leteratura

Mbi romanin sentimental shqiptar

               Publikuar në : 09:36 - 17/02/20 liberale

Agron Tufa

“Gremina e dashurisë”, një roman thuajse i harruar sentimental i Mustafa Greblleshit. Si gjithë kjo letërsi e psherëtimave sentimentale, që të përgatit gjatë për zgjidhjen suicide të heroit  (i cili gjithmonë ia kthen mbrapsht biletën Krijuesit) – edhe Greblleshi përvijon kornizën tipike të pafuqishmërisë. Ka shumë të përbashkëta me disa romane të viteve ’30. Në skemën syzhetore shohim se babai tregtar, përllogaritës e zemërgur mban një ndihmës e sekretar grek, me të cilin fejon dhunshëm vajzën e tij të vetme, të dashuruar gjer në marramendje e të besatuar me shokun e saj të liceut, Memlin e varfër, heroin tragjik të romanit (fiks si tek “Lulja e kujtimit” të Foqion Postolit). Realet e romantizuara të fshatit dhe përshkrimi prekës e etnografik i dasmës me repertorin e saj ritualor, bëhet ngjashëm si tek romani “Pse” i Spasses dhe si tek “Sa u tunt jeta” e Musine Kokalarit (ndonëse funksioni stilistik i Musinesë është i ndryshëm).

Nëpër të gjithë këto romane diskutohet për ide të mëdha, një kriticizëm i fortë social, një patriotizëm rinor i flaktë, por që del se është i konkurrueshëm nga humnera thëthitëse e dashurisë, ose dëshpërimit ekzistencial ekleziastik, disi mjaft skematik e të ekzagjeruar.

Gjithashtu femrat në këto romane bien në bodrum (koma, alivani, çmenduri); kështu bie heroina e Postolit, Spasses, Greblleshit e deri diku dhe Dija e Stërmillit. Gjithnjë ajo që i sjell në vete këto brishtane kujtesëhumbur është ndërmendja/kontakti i tyre me ndonjë gjësend që i lidh me personin e dashur në jetën paratraumatike (Lulja e kujtimit te Postoli, ditari i Memlit për Margeritën tek Greblleshi). Më i pamëshirshëm për heroinën e traumatizuar është Spasse: para shtratit të hjekës së gruas që po vdes nga dashuria rri mu si një derr, pa iu dridhur qerpiku vetë heroi qëndror Gjon Zaveri, derisa gruaja e mikut shuhet krejt.

Forma e kësaj Narrative është Ditari (Spasse, Stërmilli, Greblleshi), por jo Postoli. Tek të gjithë, në kompozimin e narrativës zë vend epistolari. Letrat e shpërndara në këto faqe kanë efektin e alkolit djegës në një llampë vajguri. Si rregull, letrat e njërit nuk mbeten pa përgjigjen e subjektit tjetër dashuror. Ndërmjet leximit të letrave dhe përgjigjeve të tyre – zemrat e heronjve luajnë ping-pong intensiv. Ballnat djesitën dhe ka, përgjithësisht, indisiplinim të diafragmës.

Heronjtë të gjithë vdesin, vriten ose vetëvriten tragjikisht, duke qortuar me vdekjet e dhimbshme në lule të moshes, mjedisin mbytës shoqëror, zakonet e egra, pakuptimësinë e totalitetit të jetës ose thjesht, kapriçot e femrës/mashkullit “zemërgur-e e mashtrimtar-e.
Janë romane që qortojnë me vdekjen e tyre, si refuzime ekstreme, që duhen lexuar dhe si protesta e rebelime, njëlloj revolucioni suicidial.
Sa për romanin e Greblleshit (që duhet të jetë i fundit në radhën e këtyre veprave), më tërhoqi e zbaviti pa masë gjuha e thjeshtë rrjedhëse e gegënishtes së butë (gegënishtja e mesme) si dhe subtiliteti sentimental e përshkrimor i disa situatave.
Sigurisht është mirë të shihen këto romane si produkte e vulë të kohës së tyre, si gjuhë, ndërsa si emocione ato janë fiks sikur dëgjojmë këngët popullore të lavdishme të viteve ’30 në repertorin, fjalavjen, të Hafsa Zyberit apo më tragjikisht, si kënga “Mora rrugën për Shijak-e/ me taku ashikun tem…”:))

Megjithatë, seriozisht, këto romane (ndoshta dhe ndonjë tjetër), duke mos konkuruar dot me Koliqin, Kutelin, Migjenin, prapëseprapë do të kishin qenë njëmijë, njëmilionë herë shumë më edukativë, më estetikë e shumë më të dashtun e të njerëzishëm se sa krejt stuhia e letrës së nxime të romanit monstruoz socrealist!/Gazeta Liberale

 

Tags: , ,

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back