Krye

Maks Velo, gjithnjë mbetet diç e pambaruar…

               Publikuar në : 10:20 - 11/05/20 liberale

E mbajti larg vdekjen, përmes artit. Duke shkruar dhe pikturuar, pa harruar të jetë mendimtar i lirë dhe i vërtetë me veten. U nda nga jeta në moshën 85-vjeçare me  projekte të lëna në mes, një prej tyre romani që e përfundoi së shkruar në janar   

Suadela Balliu

 Nuk ka rëndësi sa gjatë jeton. Gjithnjë do të mbetet diç pambaruar. Maks Velon e takova paraditen e 11 marsit. I ulur në kafenenë e katit të gjashtë, në qendrën Toptani, i patrazuar nga ajo që kishte nisur ta trazonte edhe Tiranën, me rastet e para të virusit të ri, me një pirg gazetash pranë.

Jashtë kishte jetë dhe ai kishte vendosur ta shijonte. Virusi mund të ekzistonte, të prekte rëndë moshën e tretë, por Maksi nuk e kishte ndryshuar ritualin e përditshëm. Ecjet mëngjeseve dhe  kafeja me shfletimin e shtypit, e siç më rrëfeu e kishte ndërruar të përhershmen Qendra Stefan, pranë shtëpisë,  sepse nuk i gjente më të përditshmet aty.

Kam dalë me anemi të theksuar, më tha kur e pyeta për shëndetin e për këtë i duhej njëherë në javë të merrte gjak,  në spital. Pak më i zbehtë, me kollë, por me grintën e zakonshme. Nuk folëm për vdekjet në Itali, as për pandeminë që po përhapej në të gjithë botën e nuk u ndal më gjatë tek gjendja e tij shëndetësore.

“Kjo është arsyeja pse të kam thirrur”, më tha, duke më vënë përpara një dorëshkrim në fletë formati me kapakë të tejpashëm plastikë.

“Librin për të cilin të fola, e mbarova. Dua ta lexosh”, vijoi ndërsa donte të më zbulonte aty një paragraf, atë që e cilësonte më absurdin – Xhevon që e dënuan se kishte sharë Partinë në gjumë.

Më pat thënë se po shkruante një roman në fund të dhjetorit. Sapo qe kthyer nga Parisi dhe kishte botuar librin “Vizatime Shqiptare”, një përmbledhje me 100 vizatime që datonin prej viteve ’60.

“Është një roman për ata që u vetëvranë në burg apo kur dolën”, më rrëfeu duke shtuar se ishin njerëzit për të cilët nuk ishte kujtuar kush t’i nderonte.

Titulli, “Baba mos u kthe!” ishte kërkesa e një bije në një prej letrave që i dërgonte të atit, kur i kishin mbetur vetëm pak ditë nga lirimi.

Historitë që pat dëgjuar kur vuante dënimin, si tejet modern për shijet e diktaturës; ata që pat njohur si bashkëvuajtës në të njëjtën periudhë në Spaç; atyre që do t’u bënte skicat e kërkuara nga oficerët e kampit pasi mbetën të vrarë në telat e rrethimit. Kishte qenë i pranishëm në dy raste, të tjerat thoshte mesa kishte mundur i kishte arkivuar dhe ruajtur në kujtesë për t’i sjellë një ditë. E kjo ditë kishte ardhur.

Desh t’i kujtonte ata që zgjodhën të harroheshin, ata që tranzicioni i demokracisë dhe ndoshta hipokrizia me dhembjen e të përndjekurve dhe viktimave të komunizmit, i shpërfilli.

Në bisedën që do të qe e fundit, folëm për gjithçka, nga politika e brendshme e deri tek kriza e emigrantëve nga Lindja e Mesme. U grindëm për të njëjtat tema dhe m’u kthye si gjithnjë me shaka duke më quajtur “avokate e myslimanëve”.

I qëndroi besnik mendimeve të tij deri në fund, edhe pse për këtë u anatemua si “anti-islamist”. E adhuronte artin e Perëndimit, kulturën e punës dhe kjo e bënte ta shihte të largët, të papranueshme  atë që e quante përtaci orientale.

“I ke parë kishat e Parisit, edhe ato më të voglat kanë organo!”, thoshte ndërsa nxehej.  Ndiqte koncerte saherë i jepej rasti në qëndrimet e tij në kryeqytetin francez. Krishterimi, Bizanti apo edhe Reforma e Luterit, sipas tij i dhanë artit frymë dhe liri. Muzeun e Artit Mesjetar në Korçë duhet ta shohësh me patjetër, na pat thënë mua dhe Anit, kur sapo qe hapur. Na çoi dhe na bëri guidë mes ikonave të mjeshtërve të mëdhenj si Onufri, Konstandini, Shpataraku e të tjerë.

“Ky është surrealizimi i vërtetë”, thoshte i entuziazmuar duke na treguar një ikonë me vdekjen e Krishtit.

 “Maks, edhe Ortodoksia jote bizantine është”, iu ktheva, kurse ai shtoi se në libër kish shkruar se, nëse Kostandinopoja nuk do të kishte rënë në duart e osmanëve, nuk do kishim Komunizmin Sovjetik.

“Edhe Komunizmi i Shqipërisë ishte oriental”,  shtoi.

Haluçinant si burgjet e diktaturës, drithërues. Kështu ishte ai roman i shkurtër, lakonik, në stilin e tij të të vizatuarit me fjalë, siç Maksi ka  bërë me romanet dhe tregimet.

Jetë të ndryshme me të njëjtin fund tragjik, që lidhen përmes meditimeve të alteregos së tij, Andreas dhe letrat e një bije që rritet, ndërsa për të atin koha ka ndalur e izoluar në Spaç. Një roman që pikon vuajtje, por duke ruajtur dinjitetin e secilit prej personazheve.

“Ajo qe gjëja më e vështirë”, më shkroi, me bindjen se për ta nuk do të kishte më vonë një vlerësim të ngjashëm.

“Vetëvrasjet e të dënuarve politikë dhe të të internuarve janë një nga epopetë më të larta të vetësakrifikimit, si reaksion i dhunës komuniste”, shkruante në pasthënien e librit, të cilin nuk mundi ta shihte të botuar sa qe gjallë. Me gjithë kushtet e karantinës, ku mes veprimtarive të pezulluara qe edhe ajo e shtëpive botuese dhe shtypshkronjave, më telefonoi pak ditë më vonë  për të diskutuar variantet e botimit që kishte menduar.

Pak ditë para se të ndërronte jetë, do të më përgjigjej me një mesazh të shkurtër telefonik, duke më thënë se ishte në spital për të marrë gjak.

E pata të vështirë ta besoja ikjen e tij, jo vetëm për energjinë që kishte në të tetëdhjetat, për stilin e shëndetshëm të jetës, por edhe për romanin që mbeti si një amanet i papërmbushur.

Kur trupi e di se nuk ka shumë kohë, i mbledh të gjitha energjitë, do të kujtonte fjalët e mikut të tij francez, kritikut Pascal Hammon, gjatë çeljes së ekspozitës vetjake “Fshati Primitiv ndriçohet nga meteorë”, janarin e vitit të kaluar.  Ishte hera e parë që imazhet primitive, markë dalluese e veprës së tij në pikturë dhe vizatime, i kishin ardhur në ngjyra.

“Po shkoj të  ble ca letra në kancelari”, më pat thënë verën e 2018-s, i ulur në kafenenë “Epiri” në pedonalen pranë Teatrit Kombëtar. Ishin të kushtueshme, por vetëm ato mund t’ia nxirrnin ato ngjyrat e ndezura të fshatit piktorial, ku prehistoria takohej me astronautë a jashtëtokësorë. “Kam një energji, një vrull dhe dëshirë të madhe për të punuar”, përsëriste shpesh viteve të fundit. Fshatin Primitiv të ndriçuar nga meteorë, e solli në galerinë FAB, katër vjet pas “Retrospektivës”, në Galerinë Kombëtarë të Arteve, ku edhe i dhuroi institucionit 54 vepra të tij.

Më 2016-n, solli “Klubin Karavasta”, librin e shumëpërfolur  për të cilin nisi edhe gjyqin e gjatë me regjisoren Iris  Elezi, si një roman.

E pat botuar së pari si novelë. Më  vonë, një kopje do ia jepte atyre që i konsideroi miq, Elezit dhe bashkëshortit të saj Thomas Logoreci. Pa dijeninë e tij e pa të drejtë autori, ata e përdorën si skenarin e filmit “Bota”.

E kisha ndjekur rrugëtimin e “Klubit Karavasta”, duke e lexuar si novelë e më pas Maksi ma besoi në  dorëshkrim romanin, të  cilin e botoi në “UET Press”. Ishte fati i ish-të përndjekurve të ngecur në llucën e kënetës, të të  dyja sistemeve. Një ngasje për të rrëfyer tmerret e diktaturës, të cilat kishte nisur më herët me “Hetimi”, “Kohë Antishenjë”, “Palltoja e burgut”, “Thesi i burgut”, “Ese për diktaturën shqiptare”, “Kokëqethja” e së fundi “Përkthyesi” , ku rrëfente Spaçin si çmendinë.

“Ishit miq dhe vetë ia ke dhënë librin e i ke treguar gjëra”, dëgjoja përfaqësuesin e Qendrës Kombëtare të Librit”, që i drejtohej Maksi pas një seance gjyqi, ku ai kishte paditur Iris Elezin për vjedhjen e skenarit “Bota”.

Kësaj here po e ndëshkonin, pa dashur t’i jepnin të drejtën, se kishte besuar tek njerëzit. E megjithëse Maksi, veç flokëve të bardhë, nuk e kishte vizatuar veten si një plak babaxhan, shpesh dukej grindavec e me shpirt kundërshtues ndaj rrymës së përgjithshme, e megjithatë ai vazhdonte të besonte tek njerëzit.  Edhe pse gjykata e shkallës së parë, i dha të drejtë Maks Velos mbi skenarin e filmit, që Elezi nxori nga libri “Klubi Karavasta”, regjisorja do ta padiste në mënyrë qesharake, për fyerje pasi Maksi e quante “hajdute”.

Edhe pasi zbuloi se miku i ngushtë e kishte spiunuar për vite me radhë. Ata që nuk e besonin kur akuzonte, pasi dosjen e hetimit e kishte pasur shoqëruese gjatë viteve të burgut, u tronditën pasi e botoi dosjen, në formë libri.

Erdhi me një tufë letrash një pasdite, ndërsa me Ani Jaupaj e prisnim në kafe. Na e dha ta lexonim, ndërsa me zërin e atij që më në fund po i dilte e drejta, rrëfente ato që nuk i kishte ditur nga dosja e hetuesisë.

Është modernist dhe ka prirje kah arti dekadent, dëshmonin ata që pyeteshin nga Sigurimi. U kallëzua nga vjehrra dhe nga bashkëshortja, u tradhtua dhe shit nga miqtë.

“Po ç’të bëja unë? Të mos u besoja?  Mendoja se kisha miq, ishin artistë”, shfryhej në promovimin e librit “Jetë Paralele” me 106 dokumentet e nxjerra nga dosja e Sigurimit.

U arrestua dhe burgos më 1978-n, pasi ishte spiunuar, ndjekur, larguar nga puna si inxhinier e arkitekt, pasi i kishte dhënë vendit disa nga veprat tashmë të shndërruara në  ikona, si pallati “Kadare”, godina e ATSh, hotel Arbana apo Uzina Mekanike, në Peshkopi.

I frymëzuar dhe ndikuar nga kubizmi, më rrëfente një skicë të uzinës, në ekspozitën e çelur në mjediset e Shoqatës së Arkitektëve Shqiptarë, me rastin e nderimit si Mjeshtër i Madh i Arkitekturës.

Brutalitetin e arkitekturës pas viteve ’90, atë që e quante betonizimi i Shqipërisë nuk do të linte rast pa e kritikuar, përmes librash apo qëndrimesh. Nuk lodhej duke i rënë vendit kryq e tërthor me makinën e tij për të fotografuar absurdin urbanistik dhe arkitektonik të tranzicionit.

“Arkitektët ua shitën shpirtin politikanëve”, do të shprehej në forumin ndërkombëtar të arkitekturës dhe projektimit  “Share Tirana”.

“Vetëshkatërrimin e quajnë rijetëzim tani!”.

E cilësonin të athët se thoshte të vërtetën, siç  thonë italianët “pa qime në gjuhë”.

Sërish do t’i binte vendit cep më cep për të sjellë librin “Skulptura Europiane dhe Skulptura e  Realizmit Socialist”. Një ballafaqim i artit  të madh të Europës, përballë asaj që arkitekti e quante prapambetje 500 vjeçare në Shqipëri.

Ishte një punë thuajse 12 vjeçare ajo që mbledhjen e skulpturave publike dhe e bënte, rrëfente nga dëshira për të ditur gjithçka. “Sidomos ato që i kam përjetuar”. Por e shihte edhe si detyrë shoqërore, njerëzore, prej artisti.

Skulptura është sinteza e arteve figurative, thoshte Maksi dhe kurrsesi nuk mund t’i ikte vëmendjes së tij, që kishte eksperimentuar me skulpturën, ndërsa vepra “Dhija” tek hotel “Drini” u shkatërrua para se ai të burgosej.

Veprat e artistëve të mëdhenj si Moore, Giacometti apo rusi Zadkine i kishte skicuar, ndërsa vizitonte muzetë e tyre në udhëtimet në Paris.

Çdo dhjetor, prej vitit 1992  kthehej në qytetin e tij të lindjes, kur për tri javë nuk i shpëtonin koncertet e dhomës, ato me organo, operat dhe ekspozitat. Kthehej gjithnjë i mbushur dhe me dëshirë për të krijuar.

Për Maksin, skulptura e Realizimit Socialist me figurat e zmadhuara të Njeriut të Ri, ishte e destinuar të vdiste, sepse i mungonte nudoja.

Nudoja, thoshte ai, është fryma e artit. Kishte nisur të pikturonte nudo në vitin 1963, në Institutin e Arteve, në rrugën e Kavajës. Për Maksin, nudoja ishte tentacioni për të kuptuar përsosmërinë; shkalla estetizëm me të cilën matim të gjitha format e tjera, natyrale apo artificiale qofshin. Edhe për mungesën e lëvrimit të saj, në pikturën shqiptare, thoshte se e kishin fajin 500-vjeçari osman, “çadra me kazan hallve në mes të Ballkanit” dhe komunizmi si “çadër e realizmit socialist pa nudo”.

Nudot e pikturuara  prej tij asokohe, u dogjën në kaldajën e gjykatës, kur e dënuan. Ishim 246 piktura dhe 73 punime në dru. Disa i patën fotografuar dhe ruajtur në dosje. Maksi do t’u rikthehej për t’i sjellë në jetë. Disa prej tyre, të asaj kohe por edhe më të vona i pat sjellë në ekspozitën “Fshati Primitiv”, vitin e kaluar. Edhe një gjë për të adhuruar Perëndimin, me artistët që duke i shfletuar fshehtas e ndarë me miq të ngushtë, i dhanë frymëzimin dhe guximin për të dalë nga kornizat e realizimit socialist, për ta sfiduar diktaturën.

Guxim të cilin do ta paguante me vite jetë në izolimin e Spaçit. Doli prej aty më 1986-n dhe në fillim në viteve ’90, përvoja e vuajtjes dhe qëndresës njerëzore u kthye në minierë krijimi, nga ku kishte gjithnjë për të nxjerrë.

Si libri i fundit, “Baba, mos u kthe”, të cilin nuk pati mundësi ta shohë të botuar, por si një amanet që të tjerët do duhet ta përmbushin në emër të tij.

Pas vdekjes, Ministria e Kulturës  njoftoi vendimin për ta shpallur banesën e tij “Monument Kulture të Kategorisë II”, në shenjë respekti të figurës dhe kontributit që Maks Velo dha gjatë jetës si artist e mendimtar i lirë. Por, siç do të më rrëfente gjatë një interviste vitin e kaluar, Ministria e Kulturës më 2014-n e gjykoi Teatrin Kombëtar si objekt që nuk mbart vlera.  Maks Velo ishte zëri i artistëve dhe aktivistëve të shoqërisë civile në mbrojtje të Teatrit Kombëtar kundër shembjes. Çdo ditë, i pranishëm aty në shesh, i palodhur për të theksuar vlerat e asaj godine. që e vlerësonte për nivelin e rrafshët të sallës dhe skenës dhe akustikën.

“Të tillë akustikë nuk e gjen as në Operan Kombëtare të Parisit. Isha atje dhe dëgjova Ermonela Jahon. Duhet të ngjitesh njëherë e pastaj të zbresësh deri tek salla”, më rrëfeu, kur sopranoja u  shfaq për publikun francez si Violeta në “La Traviata”, duke sjellë ndërmend interpretimin mjeshtëror të saj dhe emocionet në fund, teksa mezi mbahej në perden e purpurt. Në po të njëjtën ditë, kur Maks Velo përcillej drejt banesës së fundit, i vetëm, ndërsa realiteti i ri i koronavirusit pengoi miqtë dhe të njohurit ta nderonin, qeveria përmes një VKM-je e kaloi godinën e teatrit në pronësi të bashkisë. Do të kish qenë me siguri sot, së bashku me ata që përpiqen ta mbrojnë atë godinë prej dy vitesh tashmë. Me gjasë, shtëpia e tij, ku prej së enjtes banon vetëm e motra, do të bëhet shtëpi-muze.

Ndërsa u çuam nga kafeneja, atë paradite të 11 marsit, do të shkonte të drekonte jashtë.

“Tani drekat dua t’i shijoj jashtë”, më tha ndërsa gjithnjë ishte e motra Roza që ia gatuante.

Do të dëgjoheshim më tej për librin “Baba, mos u kthe!” dhe për personazhet e tij, të cilëve jo vetëm u ngjallte  emrat dhe historinë, por kishte dhembshuri të madhe.

Nuk e kisha parë kurrë të dorëzuar e as të fliste për vdekjen, veç promovimit të librit “Jetë Paralele”, korrikun e 2018-s. “Mesa duket, kështu do ta mbyll jetën. Kisha të gjithë dëshirën e mirë për t’i dhënë këtij vendi, por është e pamundur”.  Iku pa marrë asnjë ndjesë nga ata që e spiunuan gjatë Komunizmit,  apo ata  që e vodhën gjatë tranzicionit, duke mos ia njohur të drejtat e autorit. Ankohej për padrejtësitë, e ngrinte zërin edhe kur nuk u pëlqente të tjerëve. Jetoi i lirë dhe i pavarur nga mendimet e të tjerëve. Desh të ishte në radhë të parë i vërtetë me  veten. Por nuk i tha askujt se anemia e tij, ishte e rëndë dhe që do t’i sillte vdekjen. Ai jetoi plotësisht, duke i marrë jetës më të bukurën, artin. Nuk mungoi në koncertet e dhomës apo ato operistike, nuk i braktisi shfaqjet e as daljet publike, kur në nëntor fliste mes ekspertëve që qetësonin njerëzinë nga trauma që la pas tërmeti.

“Në tokë ishte formuar një njollë gjaku, plumbi e kishte marrë në zemër.  Infermieri mbërriti bashkë me barelën. E ngritëm dhe e shtrimë me kujdes. Ia kryqëzova duart. Ia mbylla qepallat. Në dorë shtrëngonte një letër. Ia hapa me kujdes dhe e mora. E futa në xhep. Ishte letra e fundit”, kështu e mbyll ai, librin e tij të fundit, të shkruar në moshën 85-vjeçare në janar të këtij viti, pa e ditur se pak muaj më vonë do t’i mbyllte sytë për të pushuar në kodrat e Tufinës, pranë një peme fiku.

Ishte e çuditshme ajo përshëndetje e fundit me të, këtë të diel, kur njeriu që e kishte zbuar vdekjen duke u zhytur në krijim, e ndali vrullin për të pushuar në amshim. /Gazeta Liberale

Tags: , ,

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back