Arte

Nga Richard Antall: As Tolstoi dhe Prusti nuk e fituan Çmimin Nobel për Letërsinë. Por Kadare i la kombit të tij një trashëgimi shpirtërore

Shkruar nga Liberale

Nga Richard Antall: As Tolstoi dhe Prusti nuk e fituan Çmimin Nobel

Në Foto: Një friz i skalitur për nder të autorit Ismail Kadare në Kalanë e Gjirokastrës në Shqipëri. (Adam Jones nga Kelowna, BC, Kanada, CC BY-SA 2.0, nëpërmjet Wikimedia Commons)

* Richard Antall

Lamtumire e një shkrimtari ateist, i lidhur përgjithmonë me Nënë Terezën


Tridhjetë e nëntë hapat e John Buchan ishte një roman i famshëm i botuar në 1915 që trajtonte spiunët gjermanë në Britani në prag të Luftës së Parë Botërore. I dashur në Britani, ai u përshtat disa herë për kinemanë, një herë nga Alfred Hitchcock në 1935.

Heroi i saj, Richard Hannay, është një inxhinier minierash i kthyer në Angli nga Rodezia dhe, në fillim të tregimit, shfaqet i mërzitur. Duke lexuar një gazetë për krizën në Ballkan, ai me tallje thotë: " Më bëri përshtypje që Shqipëria ishte vendi që mund ta pengonte një njeri të gogësej".

Kur dëgjova për vdekjen e Ismail Kadaresë, shkrimtarit më të famshëm të Shqipërisë, më 1 korrik, rishikova thënien e Buchan për të shtuar se Shqipëria ishte vendi ku një shkrimtar mund edhe të prodhonte vepra fare.

Edhe pse jo shumë i njohur në SHBA, ai ishte një shkrimtar me famë ndërkombëtare dhe një autor për më shumë se kohët e tij të trazuara. Si Shqipëria ashtu edhe Kosova e nderuan zyrtarisht me dy ditë zie.

Shqipëria është një vend me vetëm 3 milionë banorë, por vuajtjet e saj janë kristalizuar në vepra të qëndrueshme letrare. Poema e WH Auden mbi Yeats ka një varg, "Irlanda e çmendur të lëndoi në poezi". Historia e çmendur e Shqipërisë – kombi ballkanik kaloi nga një mbretëri e vogël në pushtimin italian, më pas pushtimin nazist, i pasuar nga një regjim komunist i pasluftës që u shemb vetëm pas vitit 1990 – e lëndoi Kadarenë në poezi dhe shëmbëlltyrë.

Romanet e tij janë krahasuar me Kafkën dhe Orwellin, gjë që ilustron se politika nuk është e vetmja fushë e përpjekjeve njerëzore e njohur për shokët e çuditshëm të shtratit.

Kadare u akuzua se kishte mbuluar trillimet e tij me kurthe historike për të kritikuar qeverinë komuniste të diktatorit famëkeq Enver Hoxha. Kjo nuk është e rreme, por nuk përcjell simbolikën transhendente të shëmbëlltyrave të tij.

Tregimet e tij kanë të bëjnë me Shqipërinë, por edhe më shumë për njerëzimin dhe ambivalencën e historisë, duke filluar me romanin e tij të parë, Gjenerali i ushtrisë së vdekur (1963), i cili tregon historinë e një gjenerali italian që vjen në Shqipëri njëzet vjet pas Luftës së Dytë Botërore për të tërhequr trupat e pajetë të ushtarëve të vrarë në betejë.

Piramida (1992) është përshtatur si historia e ndërtimit të Piramidës së Faraonit Keops në Egjiptin e lashtë. Kur Keopsi përmend se nuk dëshiron të ndërtohet një piramidë, një oborrtar i thotë:

“Në radhë të parë, Madhëri, një piramidë është fuqia. Është shtypje, forcë dhe pasuri. Por është po aq edhe dominim i rrëmujës; ngushtim i mendjes së saj; dobësim i vullnetit; monotonisë; dhe mbeturinave. O Faraoni im, ai është mbrojtësi yt më i besueshëm. Policia juaj sekrete. Ushtria juaj. Flota juaj. Haremi juaj. Sa më i lartë të jetë, aq më të vogla do të duken subjektet tuaja. Dhe sa më të vogla nënshtetasit e tu, aq më shumë ngrihesh, o Madhëri, në lartësinë tënde të plotë.”

Në këto pak fjali, Kadareja e kap totalitarizmin më mirë se filozofja Hannah Arendt. Libri është i pamëshirshëm për kërkimin e pushtetit dhe megjithatë me humor dinak. “Jeta nën komunizëm ishte kryesisht një tragjedi,” shkruan Kadare, “por një tragjedi me interluda komike, për të mos thënë groteske. Jeta mbi të gjitha mund të përshkruhet me ato terma, si një tragjikomedi.”

Nga Richard Antall: As Tolstoi dhe Prusti nuk e fituan Çmimin Nobel

Disa nga librat e Kadaresë trajtojnë vendlindjen e tij, Gjirokastër, për ironi edhe vendlindjen e Hoxhës. Në fakt, familja e Hoxhës jetonte në dhe ndahej nga një rrugë nga familja e Kadaresë në "Sokaku i të Marrëve", një emër kaq ironik sa mund të kishte ardhur nga një prej trillimeve të tij.

Një tjetër shëmbëlltyrë e Kadaresë ka të bëjë me izolimin e Shqipërisë. Ishte vendi i fundit i komunizmit maoist në Evropë, pasi Hoxha luftoi me Stalinin. Ura me tre harqe (1978), ngjarje e vendosur në shekullin e 14-të, flet për ndërtimin e një ure që lidh Shqipërinë me Greqinë.

Treguar nga një murg, më kujton Urën e Thornton Wilder në San Luis Rey. Vështirësitë e ndërtimit të urës, simbol i lidhjes me botën e madhe, nuk janë thjesht natyrore, por njerëzore. Ngatërresa burokratike dhe konflikti njerëzor skicohen nga kleriku mendues dhe, si përfundim, ura shërben për të ndihmuar ushtrinë pushtuese turke.

Kadare e përdori simbolin e dominimit turk si pasqyrë të totalitarizmit. Murgut i jepet një vizion i "hordhive osmane që rrafshojnë botën dhe krijojnë në vend të saj tokën e Islamit...Dhe mbi të gjitha pashë natën e gjatë që vinte me orë, me shekuj".

Në Pallati i ëndrrave (1981), Kadare imagjinoi një agjenci sekrete qeveritare në Perandorinë Osmane që regjistron ëndrrat e qytetarëve të saj për t'i kontrolluar më mirë ata. Interneti një ditë mund ta bëjë realitet atë shëmbëlltyrë paranojake.

Zia kombëtare për Kadarenë ishte piktoreske dhe një dëshmi e fuqisë frymëzuese të letërsisë së vërtetë: njerëzit hodhën lule në makinën e varrimit teksa trupi i tij lëvizte nëpër rrugët e kryeqytetit dhe po përcillej për në banesën e fundit. Është e pamundur të imagjinohet diçka e tillë këtu.

Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, mbajti një elogji prekëse, duke vënë në dukje ironinë që ceremonia po zhvillohej jo shumë larg një instalacioni artistik që festonte Shën Nënë Terezën, shqiptaren më të famshme, emri i së cilës mban aeroporti i kryeqytetit të vendit, Tiranë.

Kadare ka lindur në një familje myslimane ka deklaruar se është ateist. Megjithatë, kryeministri përmendi shenjtoren për shkrimtarin:

“Askush nuk e orkestroi praninë e Nënë Terezës mbi Ismailin gjatë kësaj ceremonie shtetërore. Ajo ishte këtu. Ajo kishte ardhur më herët. Më njoftuan se skena ishte e rezervuar dhe Nënë Tereza nuk mund të lëvizej. Më dhanë një foto të kësaj skene, të vendosur për një event në mbrëmje. Lëreni aty, thashë, nuk mund të ishte më mirë. Askush nuk mund ta priste rastësinë që e solli këtë, veçanërisht për Ismailin dhe asnjë ceremoni nuk mund të shënonte më mirë kalimin e jetës së kësaj shqiptare që i përket botës sesa nën hijen e saj.”

Rama përmendi se Kadare kishte fituar shumë çmime letrare, por jo çmimin Nobel për Letërsinë. Shumë më keq për Akademinë Suedeze. Dhe gjithashtu për armiqtë e tij në Shqipëri, të cilët kryeministri i fajësoi për “letra anonime” që ia penguan fitimin e çmimit, megjithëse ai u nominua për të pesëmbëdhjetën herë.

"Ai jetoi si dëshmitar i një fjale për të cilën mori të gjitha lavdërimet dhe nderimet e mundshme në mbarë botën, por u ndesh me zilinë e tokës së tij të lindjes," tha kryeministri.

As Tolstoi dhe Prusti dhe shumë shkrimtarë të tjerë të mëdhenj nuk e fituan Çmimin Nobel për Letërsinë. Por Kadareja la një trashëgimi shpirtërore.

Në një ceremoni çmimesh, ai foli për disa nga shokët e tij shkrimtarë në Shqipëri, të cilët u solidarizuan në kundërshtim me regjimin shtypës. “Ne mbështesnim njëri-tjetrin, ndërsa përpiqeshim të shkruanim letërsi sikur ai regjim të mos ekzistonte. Herë pas here, ne e largonim atë. Në raste të tjera nuk e kemi bërë. Ideja se mund të krijonim disa kafshata ushqimi shpirtëror për kombin tonë të burgosur, na mbushte me gëzim.»

Ato “kafshatë ushqimi shpirtëror” për të cilat foli Kadareja janë një dhuratë e jashtëzakonshme. Shpirti fryn ku të dojë dhe ndonjëherë përdor instrumente të pamundura për të prodhuar muzikë për shpirtin.

Marrë nga Angelus News

Përshtati: a.m/ Liberale.al

Liberale Newsroom

Poll
SHQIPENGLISH