Aktualitet

Lufta për kombëtarizimin e Kishës Ortodokse

Shkruar nga Liberale

Titulli i librit: Kisha Ortodokse Shqiptare: Një histori politike (1878-1937)

Autor: Ardit Bido

Nga Prof. Dr. Ferit Duka

Monografia “Kisha Ortodokse Shqiptare: një histori politike (1878-1937)”, që po i jepet sot lexuesit në trajtën e një libri, është fryt i përpjekjeve disavjeçare të studiuesit të ri Dr. Ardit Bido. Sikundër shihet edhe nga titulli, në këtë libër trajtohet një aspekt shumë i rëndësishëm i historisë shqiptare të periudhës moderne, që lidhet me përpjekjet e një populli, e në radhë të parë, të elitës së tij intelektuale, për kombëtarizimin e Kishës Ortodokse në Shqipëri.

Është e ditur se në njërën a në tjetrën mënyrë, tema në fjalë është trajtuar nga studiues vendas dhe të huaj, por askush deri më tani nuk ka bërë një vështrim të kompletuar të të gjithë problematikës që lidhet me Autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare. Vlerësuar nga kjo pikëpamje, jam i bindur që Dr. Bido, nëpërmjet këtij studimi, jo vetëm mbush një zbrazëti të krijuar në këtë lëmë të kërkimit shkencor, por me një qasje gjithëpërfshirëse, brenda një kornize teorike dhe metodologjike solide dhe përmes analizave dhe interpretimeve interesante, ka arritur të na japë një kuptim të qartë e të plotë rreth tërë dinamikës së zhvillimeve që karakterizojnë luftën për Autoqefalinë e Kishës. Kësisoj, autori jo vetëm shënon një arritje domethënëse në ndriçimin e kësaj çështjeje komplekse, por, vetvetiu, ofron edhe një kontribut për kthjellimin e mëtejshëm të historisë së Shqipërisë, pas shpalljes së Pavarësisë.

Lidhur ngushtë me sa u parashtrua më sipër, është e nevojshme të theksohet, se autori është përpjekur jo pa sukses që, në funksion të përmbushjes së qëllimeve të studimit dhe të vërtetimit të hipotezës, të kombinojë vështrimin diakronik me atë sinkronik, parashtrimin e një morie faktesh e të dhënash dokumentare e bibliografike me shqyrtime, analiza e interpretime të ngritura natyrshëm mbi bazën e tyre.

E rëndësishme është, gjithashtu, të theksohet se zoti Bido e ka parë problematikën e inkuadruar në këtë studim, edhe si studiues i historisë, edhe si studiues i marrëdhënieve ndërkombëtare njëkohësisht. Një gjë e tillë jo vetëm e ka zgjeruar këndin e shikimit të autorit për çështjet e trajtuara, por ka lehtësuar depërtimin e tij në labirintet e ngjarjeve dhe të dukurive që karakterizojnë përpjekjet për Autoqefalinë e Kishës. Për më tepër, një qasje e tillë e ka ndihmuar autorin që të shpalosë si duhet jo vetëm historinë e vetë procesit, por të ndriçojë tërë implikimet politike e diplomatike, social-kulturore e fetare që pati lufta për autoqefalinë në segmentin kohor Rilindje-viti 1937.

Libri në shqyrtim ofron një informacion të gjerë për një përpjekje të mundimshme herë-herë edhe rraskapitëse, që ka vijuar në një segment kohor prej më se tri dekadash, përpjekje e cila u bë pjesë e pandarë e historisë së shoqërisë shqiptare. Ajo ishte një luftë që u fitua falë vendosmërisë së pashoqe, frymës së përgjithshme patriotike, si dhe urtësisë që manifestuan protagonistët e saj: drejtuesit e shtetit dhe klasa politike e kohës, klerikët patriotë dhe masa e besimtarëve ortodoksë. Vepra madhështore e Fan S. Nolit, kontributi i veçantë i Visarion Xhuvanit, si dhe roli i mjaft individëve të tjerë në këtë ndërmarrje të rëndësishme janë pasqyruar me realizëm e korrektësi në faqet e librit.

Fitorja e autoqefalisë u konsiderua nga protagonistët e saj, para së gjithash, si mision kombëtar, si kusht për ruajtjen e pavarësisë së Shqipërisë. Dimensioni real i kësaj fitoreje del në pah, kur përballë saj kishte kundërshtarë të fuqishëm, siç ishte shteti grek dhe të gjithë mekanizmat politikë dhe diplomatikë në shërbim të tij. Në faqet e librit evidentohen qartë presionet gjithfarëshe të qarqeve zyrtare helene ndaj shtetit dhe institucioneve ortodokse shqiptare për të mos lejuar Autoqefalinë e Kishës. Pavarësisht nga luhatjet koniunkturore, ato kanë qenë të pranishme gjatë gjithë periudhës së lartpërmendur.

Vlerat e studimit i shton më shumë fakti se ai mbështetet në një bazë të gjerë burimesh arkivore e bibliografike me prejardhje vendase dhe të huaj. Një gjë e tillë e forcon besueshmërinë e argumenteve dhe analizave të autorit për çështjet e trajtuara.

Duke e uruar Dr. Bidon për punën e bërë, unë shpreh bindjen se, ai vetë ose të tjerë studiues, do të thellojnë e zgjerojnë më tepër kërkimet rreth kësaj tematike interesante, me qëllim që historiografia jonë të pasurohet e të zhvillohet më tej.

Çështja kishtare shqiptare ndoqi ulje-ngritjet e marrëdhënieve shqiptaro-greke. Ajo pësoi shndërrime të mëdha, në varësi të baraspeshave mes dy vendeve. Çështja kishtare lindi së bashku me përpjekjen për krijimin e kombit shqiptar. Përfshirja e ortodoksëve shqiptarë nën Patriarkanën Ekumenike bëri, që Kisha të përdorej nga shteti grek, për të rritur ndikimin në Shqipëri. Përplasja mes dy rrymave ishte fillimisht e pabarabartë: atdhetarë shqiptarë përballeshin me struktura shtetërore greke, zyrtarë të Patriarkanës Ekumenike, madje, edhe me shtetin otoman.

Pavarësia e Shqipërisë solli përplasjet e Kishës Ortodokse në Shqipëri me shtetin shqiptar. Kisha Ortodokse në Shqipëri u kthye në aktor të mirëfilltë sa i përket marrëdhënieve ndërkombëtare, teksa tre mitropolitë të saj, u bënë tre nga katër ministrat e një shteti të pavarur, që u shpall në jug të shtetit të sapoformuar. Për më tepër, me nisjen e Luftës së Madhe, kisha luajti rolin e përfaqësuesit të shtetit grek në Shqipëri, si dhe të drejtuesve të fuqisë ushtarake, nëpërmjet Komisioneve të Mbrojtjes Kombëtare.

Fundi i Luftës së Parë Botërore do t’i vendoste palët në kushte të njëtrajtshme, me përpjekjen për krijimin dhe fuqizimin e strukturave qeverisëse shqiptare. Periudha mes viteve 1918 dhe 1921, vendosi përballë, orvatjen për shtetformim të shqiptarëve me Greqinë bashkëfituese të Luftës së Parë Botërore dhe një fuqi ushtarake të rëndësishme në Mesdheun Lindor. Rrjedhimisht, çështja kishtare shqiptare qëndroi në vendnumëro, në pritje të vendimeve të Konferencës së Paqes së Parisit, që do të përcaktonte të ardhmen politike ndërmjet dy vendeve. Përqendrimi i Greqisë në zgjerimin tokësor drejt Turqisë, bëri që të mos ndërhynte ushtarakisht në Shqipëri. Lëvizja kishtare shqiptare u zhvillua në Shtetet e Bashkuara dhe në zonën e Shqipërisë së Mesme, nga dy arkimandritë atdhetarë, përkatësisht, Theofan Noli dhe Visar Xhuvani. Megjithatë, në terra irredenta të Gjirokastrës dhe Korçës, Kisha u vendos në dobinë politike të Greqisë. Ajo u shqiptarizua, vetëm pas përcaktimit përfundimtar të kufijve, në vitin 1921.

Shkatërrimi grek, i vitit 1922, do të ndryshonte baraspeshat. Humbja ushtarake e luftës me Turqinë dhe shkëmbimi pasues i popullsisë e uli fuqinë e saj në marrëdhëniet ndërkombëtare. Përcaktimi i datës së shpalljes së autoqefalisë erdhi, pikërisht, si pasojë e humbjes greke në Azinë e Vogël dhe njohja fillestare nga i dërguari i Patriarkut, Jerotheu, ishte pasojë e dobësisë së Greqisë, rrjedhimisht, edhe Patriarkanës. Kahkundërt, kur Greqia ia doli të nënshkruante Marrëveshjen e Lozanës, dhe u vendos mbijetesa e Patriarkanës Ekumenike, kjo e fundit, nuk pranoi të njihte Autoqefalinë e Kishës Shqiptare.

Sidoqoftë, çështja kishtare shqiptare mori zgjidhje të njëanshme, në kohën e dobësisë së shtetit grek dhe diplomacia greke shprehej e gatshme të ndërhynte për njohjen e autoqefalisë, pas venitjes së ndikimit të saj. Autoqefalia do të ishte njohur shumë shpejt, nëse Shqipëria nuk do të kaplohej nga trazirat e brendshme politike, që sollën në pushtet dhe, në krye të gjashtë muajve hodhën nga pushteti, Mitropolitin e Durrësit, Theofan Noli. Rikthimi i Ahmet Zogut, me anë të një marrëveshjeje, që për herë të parë po e botojmë, riktheu baraspeshat në anën e Greqisë. Mirëpo, në më pak se gjashtë muaj, trazirat në Greqi do të kthenin gjendjen në dobi të palës shqiptare, me ardhjen në pushtet të gjeneralit proshqiptar, Theodhoros Pangalos.

Tollovia e viteve 1924-1926, do të merrte fund me një zhvillim tjetër ndërkombëtar: Paktet e Tiranës, mes Shqipërisë dhe Italisë, u bënë pararoja e fuqizimit të pushtetit të Zogut, çka i dha mundësinë ta shndërronte Shqipërinë në Mbretëri dhe të shpallej Mbret. Njëherazi, ato i mundësuan Ahmet Zogut të ishte i pavarur nga politika greke dhe jugosllave, dhe të orvatej drejt një zgjidhjeje me dobi vetëm kombëtare. Kështu, baraspesha e re në dobi të Shqipërisë solli zgjidhjen e njëanshme, me krijimin e Sinodhit të Shenjtë, në vitin 1929.

Shteti shqiptar nuk lëshoi pe, dhe në vitet `30, ia doli të arrinte marrëveshje në të mirë të saj dhe pa asnjë lëshim shtesë, si për çështjen kishtare, edhe për çështjen çame, çështjen e pronave të shqiptarëve në Greqi, të marrëdhënieve tregtare dhe çështjen e nënshtetësisë. Siguria, që i jepte mbrojtja italiane në lidhje me fqinjët, bëri që çështja kishtare shqiptare të vendosej si pjesë e një dosjeje më të gjerë diplomatike me palën greke, ku pikat më kryesore ishin të drejtat e pakicës shqiptare në Çamëri. Kjo siguri bëri, që Kisha Shqiptare të çrrënjoste çfarëdo ndikimi joshqiptar (grek, serb, vlleh, por deri edhe unit, pavarësisht nga ndikimi italian) dhe, rrjedhimisht, u pasua me fuqizim të brendshëm dhe njohje e mirëdashje nga ngrehina të huaja kishtare. Të njëjtën lakore ndoqën edhe çështjet e tjera. Greqia u mjaftua vetëm me emërimin episkop të Pandeli Kotokos dhe arritjen e përafrimit të tretë shqiptaro-grek. Ndërsa, Patriarkana veçse sa doli me denjësi, nga qorrsokaku ku kishte hyrë. Pala shqiptare ngadhënjeu pa lëshime të panevojshme.

Rrethanat ndërkombëtare u përdorën nga të dyja palët për të marrë epërsi ndaj njëra-tjetrës. Shqipëria ia doli të shmangte trysninë greke, pas vitit 1927, më së shumti, për shkak të sigurisë që kishte pas Pakteve të Tiranës me Italinë. Mirëpo, edhe vende të tjera patën ndikime të tërthorta apo të drejtpërdrejta, në çështjen kishtare shqiptare. Kisha Serbe dhe shteti jugosllav ndihmuan shqiptarët të krijonin Sinodhin e Shenjtë, në vitin 1929, pasi kishin ndihmuar edhe në dorëzimin episkop të Visar Xhuvanit, më 1926. Kjo ndihmesë vinte e mirëllogaritur në kornizën e marrëdhënieve ndërshtetërore në Ballkan. Greqia dhe Jugosllavia kishin përplasje të hershme, sidomos, për çështjen e pakicave sllave në Maqedoninë Greke dhe për daljen jugosllave në detin Egje. Ndërhyrja fillestare jugosllave, në dobi të çështjes kishtare shqiptare, vinte si një levë trysnie ndaj Greqisë. Kahkundërt, Kisha Serbe nuk e njohu Kishën Shqiptare, në vitin 1930, pasi Greqia pranoi të nënshkruante marrëveshjen për Skelën e Selanikut dhe pakicën sllave. Shqipëria u kundërpërgjigj me levën e saj të trysnisë, duke dëbuar priftërinjtë sllavë nga Shkodra e Dibra dhe duke shqiptarizuar tërësisht Kishën, në një qasje realpolitike.

Çështja e autoqefalisë së Kishës së Dodekanezit u ndërthur, po ashtu, në çështjen kishtare shqiptare, si një orvatje e Patriarkanës Ekumenike dhe shtetit grek për të zvarritur të dyja çështjet, deri në gjetjen e rrethanave të përshtatshme, që do t’i çonin përfundimet në dobi të Greqisë. Po ashtu, Kisha Shqiptare dhe shteti shqiptar lidhën nyje të ngushta me Kishën Bullgare dhe Kishën Rumune, kundërshtare të kahershme të kishave greke. Ndërsa, shteti grek u orvat të trysnonte Shqipërinë me anë të lidhjeve të saj ndërkombëtare.

Këto zhvillime na sjellin edhe në një përfundim tjetër: Politika greke e vlerësonte më shumë sundimin ndaj Kishës Shqiptare, sesa politika shqiptare. Ajo lëshoi pe në çështje të rëndësishme, si qëllimet jugosllave në Maqedoninë Greke apo shprehte gatishmëri të pranonte autoqefalinë e Dodekanezit, vetëm dhe vetëm për të mos lejuar “humbjen” e Kishës Shqiptare. Vështirësitë, që haste shteti në vitet e para, e detyruan të vinte në përplasje të drejtpërdrejtë me besimtarët vendas: qeveria shqiptare gjykonte si të domosdoshme sigurimin e tërësisë tokësore dhe pavarësisë së plotë, në vitet 1920, dhe në fillim të viteve `30. Prandaj, ajo u detyrua të shtypte kërkesat e vazhdueshme për meshim në shqip, që vinin nga besimtarët shqiptarë, deri kur u detyrua të zmbrapsej, pas një puçi të organizuar nga oficerë ortodoksë të ushtrisë.

Sidoqoftë, sigurimi i kufijve e bëri të mos hezitonte të dëbonte kryepriftin e fundit grek nga Shqipëria dhe, prej atij çasti, e vlerësoi çështjen kishtare si të brendshme, ashtu sikurse në të vërtetë ishte, si në pikëpamjen politike, ashtu edhe në atë fetare ortodokse. Mirëpo, qeveritarët shqiptarë e vendosën çështjen në biseda dypalëshe, së paku në dy raste, duke i dhënë palës greke të drejtën të shprehte qëndrim për një çështje, e cila nuk i takonte. Për më tepër, pala shqiptare rrëfente në takime me diplomatë grekë, se çështjet fetare ishin të parëndësishme në qindvjeçarin XX, ndonëse, pala greke shprehte haptazi qëllimin e ndikimit të Shqipëri, me anë të Kishës Shqiptare, edhe në ato kohë.

Greqia u orvat të përdorte Kishën Ortodokse si mjet trysnie në marrëdhëniet dypalëshe. Përpjekja fillestare greke, për përvetësimin e Korçës dhe të Gjirokastrës, u bë duke përdorur kryepriftërinjtë grekë. Greqia dërgoi në Korçë, Mitropolit Jakovin e Durrësit, për të përgatitur pushtimin grek dhe për të minuar përpjekjet shqiptare, duke përdorur maskën fetare. Roli që Mitropolit Jakovi luajti në ideimin, hartimin dhe miratimin e “Protokollit të Kapshticës”, dhe në nxitjen nën rrogoz të Përkujtesës së Korçës, në vitin 1921, përbëjnë kulmin e ndërhyrjes politike të shtetit grek në atë shqiptar, me anë të një kreu kishtar. Njëherazi, ajo paguante rregullisht zëvendësmitropolitin e Gjirokastrës, Thanas Duka, për të njëjtin qëllim.

Në të gjitha orvatjet greke, për mbizotërimin e Kishës Shqiptare, ka disa të përbashkëta: ajo përpiqej të vendoste njerëz të besuar në Sinodhin e Shenjtë, duke këmbëngulur vazhdimisht për emra si Pandeli Kotoko, Jakovi apo Vasili i Drinupojës. Greqia nuk mundej të kërkonte që kryepriftërinjtë të ishin grekë, pasi atdhetarët ortodoksë shqiptarë, që ishin në pushtet, nuk do ta pranonin kurrë, pas vitit 1922, prandaj përpiqej të përfshinte shqiptarë grekomanë.

Së dyti, Greqia përdori çdo mjet për të kanosur palën shqiptare në çështjen kishtare. Ndodhia e Kishës së Shën Gjergjit, në vitin 1921, u pasua nga moslejimi i shtetasve shqiptarë të kalonin kufirin shqiptaro-grek, mbylljen e kufijve dhe kanosjen me luftë. Greqia u orvat të përdorte diplomacinë në Lidhjen e Kombeve, për të sulmuar Shqipërinë, si edhe shtypin grek dhe ato pjesë të shtypit ndërkombëtar ku mundej. Beteja në shtyp ishte e ashpër, sidomos në vitet 1927-1931, por mund të thuhet se edhe pala shqiptare përdori shtypin, në dobinë e vet kombëtare. Së fundmi, Greqia kërcënoi haptazi shtete, si: Jugosllavia, që nëse Kisha Serbe do të njihte Kishën Shqiptare, Greqia nuk do të nënshkruante marrëveshjen e rëndësishme për Portin e Selanikut dhe për pakicën sllave në Greqi.

Së treti, Greqia synonte që të çelte sa më shumë shkolla greke, nën maskën e Kishës. Fillimisht, kjo u bë haptazi në kohën e Jakovit. Pas vitit 1922, ajo kërkonte që Kisha të kishte të drejtën të çelte shkolla, ku të mësohej edhe greqishtja. Ky përcaktim u bë pjesë si në Ujdinë e fshehtë të Beogradit, në protokollin e vitit 1927, dhe në disa takime të diplomatëve grekë me zyrtarët shqiptarë. Çështja e gjuhës greke dallohej edhe në meshimet dhe predikimet kishtare. Meshat bëheshin vetëm në greqisht, përpara shpalljes së autoqefalisë. Ndërkaq, Jakovi predikonte, po ashtu, në greqisht, edhe pse ishte njohës shumë i mirë i shqipes. Ai shtirej se nuk mundej të predikonte në shqip, për të mbajtur natyrën greke të Kishës.

Së katërti, Greqia u orvat të krijonte përçarje mes ortodoksëve dhe bashkësive të tjera fetare në vend, me anë të shkollave, diplomacisë, ankesave në Lidhjen e Kombeve dhe fushatave kundërshqiptare etj. Dy përpjekjet greke, për të ndërhyrë në zgjedhjet e vitit 1921 dhe 1923, tregojnë se synimi ishte fitorja politike e myslimanëve, me qëllim që të përçahej edhe më shumë popullsia në linja fetare, dhe që ortodoksët të hidheshin në krahët e Greqisë.

Të gjitha këto arsye, na bëjnë të themi me siguri, se shteti grek qëndronte pas pengesës së Patriarkanës Ekumenike për të pranuar autoqefalinë, teksa ajo u bindej verbërisht urdhrave politikë të Athinës. Kjo dallohet edhe në disa veprime të tjera: dërgimi i Jakovit, si ekzark në Korçë, u krye me urdhër të Kryeministrit grek. Patriarkana nuk pranoi të njihte autoqefalinë në vitin 1923, siç kishte paralajmëruar pak muaj më parë, pas kërkesës së qeverisë greke. Ajo pranoi të njihte autoqefali me kushte proshqiptare, në vitin 1926, kur diçka të tillë e kërkoi Pangalos dhe bëri krejt të kundërtën një vit më vonë, kur Venizelos u kthye në pushtet, në Greqi. Së fundmi, ajo mallkoi vendimin e njëanshëm të vitit 1929, duke e shpallur Kishën përçarëse dhe kryepriftërinjtë shqiptarë fepërdhosës, dhe i fali tërësisht e pranoi autoqefalinë, thuajse pa kushte, në vitin 1937, kur e kërkoi Metaksas.

Ky qëndrim i bindur i Patriarkanës Ekumenike ndaj kërkesave politike të shtetit grek, fshihej për ortodoksët shqiptarë. Mitropoliti Jakov na dëshmon, se ai e qeveriste Kishën me anë të një pleqësie jopërfaqësuese, duke pasur pak grekomanë rreth vetes (ndërkohë që parashtresat greke, franceze dhe shqiptare tregojnë, se grekomanët në Korçë ishin më pak se 50 veta). Ai e qeveriste Mitropolinë, duke përçarë popullsinë e duke lëshuar kushtrimin e rrezikut që kishte ortodoksia nga fetë e tjera dhe nga një shtet mysliman, deri kur u dëbua.

Pra, mund të themi, se Greqia dhe kryepriftërinjtë grekë, u orvatën të minonin shtetin shqiptar, nëpërmjet vendosjes së kryepriftërinjve, që do t’u bindeshin urdhrave të saj dhe do të punonin për krijimin e një kishe gjysmë shqiptare, gjysmë greke, ku do të meshohej në të dyja gjuhët dhe ku do të veprohej në dobinë politike të Greqisë.

Gjithsesi, duhet theksuar, se çështja kishtare shqiptare nuk kishte dy palë. Njohja nga ana e Patriarkanës, që mundësohej nëpërmjet Athinës, ishte e nevojshme për të mbyllur çështjet dypalëshe. Mirëpo, kur vjen fjala në zhvillimet e brendshme, shqiptarët ishin të njëzëshëm pro autoqefalisë. Rrymat e popullsisë dhe ajkës politike ortodokse ishin të shumëtrajtshme, nga ndryshimi rrënjësor i Fan Nolit, te konservatorizmi i disa shqiptarëve ortodoksë, si: Vasil Dilo dhe Koço Tasi. Mirëpo, të gjitha rrymat ishin pro autoqefalisë, kundër kryepriftërinjve të huaj, pro përdorimit të shqipes në kishat e mbarë vendit dhe shihnin te Kisha një ngrehinë që do të rriste atdhedashurinë dhe ndërgjegjen kombëtare shqiptare. Grekomanët ishin shumë të pakët, kryesisht nga pakica greke. Kjo pakicë, përbënte më pak se 10% të ortodoksëve në Shqipëri, teksa, më shumë se 9 në 10 ortodoksë ishin shqiptarë, çka e bënte Kishën Shqiptare më homogjenen kombëtarisht, kundrejt pakicave në kishat e tjera, (shqiptarët çamë ortodoksë e arbërorë, vllehët, sllavët dhe turqishtfolësit ortodoksë në Greqi, bullgarishtfolësit e Maqedonisë në Serbi, rumunët e Bullgarisë dhe bullgarët e Rumanisë etj.).

Vlen të theksohet se pas vitit 1927, shumica dërrmuese e pakicës greke u bashkua me Kishën Autoqefale. Madje, Kongresi i Dytë Kishtar i vitit 1929, kishte përfaqësues të rregullt, të zgjedhur nga shumica dërrmuese e pakicës. Po ashtu, mërgata shqiptare ishte e pandarë ndaj çështjes kishtare, pavarësisht nga mëria që kishte ndaj Ahmet Zogut, teksa në masë ishte fanoliste. Vetëm një atdhetar shqiptar doli kundër zgjidhjes së vitit 1929: Koço Tasi. Ai kishte vërtetuar në të kaluarën, dhe do të vërtetonte edhe në të ardhmen, gjatë Luftës së Dytë Botërore, se ishte për një Kishë Shqiptare Autoqefale Kombëtare e pa ndërhyrje greke. Mirëpo, kundërshtoi ashpër orvatjen e Kotës, Xhuvanit dhe Mbretit Zog. Megjithatë, të qenit i vetmi zë kundër, dëshmon më së miri njëmendësinë shqiptare pro zgjidhjes së gjetur.

Po ashtu, punimi dëshmon se shteti shqiptar ka pasur rolin kryesor, në zgjidhjen e çështjes kishtare, me udhërrëfimin politik të politikanëve ortodoksë, pra, drejtuesit politikë ortodoksë shqiptarë ishin pararojë e lëvizjes kishtare shqiptare. Autoqefalia është shpallur sipas planveprimit politik të Sotir Pecit, Visar Xhuvanit dhe Pandeli Evangjelit, ndërsa bisedimet, krijimi i Sinodhit dhe njohja përfundimtare, u krye me pararojë Koço Kotën, Vasil Avramin dhe Pandeli Evangjelin. Pa dyshim që Ahmet Zogu kishte rol të rëndësishëm në të gjitha këto veprime, si drejtues i Ministrisë së Brendshme në shpalljen e autoqefalisë, Kryetar i Republikës dhe Mbret në hapat e tjerë. Mirëpo, duket qartë se ai vendosi, duke u nisur nga këshillat, planet dhe pikësynimet e katërshes Peci, Kota, Avrami dhe Evangjeli e, më pak, Xhuvani dhe Noli. Madje, vlen të theksohet fakti, se diplomatët grekë shpreheshin më të kënaqur nëse bisedues kishin politikanë myslimanë, si Hysni Vrioni, sesa si Avrami dhe Kota.

Drejtuesit kishtarë shqiptarë kanë vepruar në shërbim të dobisë kombëtare shqiptare. Të gjithë kryepriftërinjtë shqiptarë të kësaj periudhe: Jerotheu, Kristofori, Theofani, Visarioni, Agathangjeli, Eugjeni, Ambrozi dhe shumica dërrmuese e priftërinjve, nisur nga Atë Vasil Marko, Atë Josif Qirici, Atë Pano Gjirokastra etj., kishin për synim fuqizimin e një Kishe Autoqefale të pavarur nga ndërhyrjet greke dhe, me qëllim, rritjen e ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ata u vendosën në shërbim të synimit të përbashkët kombëtar. Bashkëpunimi i Zogut dhe Jerotheut, në fillimvitin 1925, ishte jetësor për shmangien e trysnisë greke, në zbatimin e Ujdisë së Beogradit; roli i Kristofor Kisit, pas vitit 1933, ishte kryesor në ndihmesën e njohjes së autoqefalisë; roli i Visarion Xhuvanit ishte parësor në mosrënien pre të trysnive të njëpasnjëshme greke etj.

Historiografia shqiptare ka pasur paragjykime negative ndaj Jerotheut, Kisit, Joakimit dhe Kurillës, por ato nuk dalin të vërteta. Vlen të theksohet, se dyshimet e hedhura mbi Xhuvanin si “njeri i Beogradit” në Tiranë nuk janë të përputhshme me ndodhitë e kohës. Ajo që del nga burimet arkivore, është se kryepriftërinjtë shqiptarë kanë vepruar në dobinë shqiptare, disa herë kanë përdorur ndikimet e huaja në dobi të Shqipërisë, por nuk janë përdorur vetë në dobi të vendeve të tjera. Mjafton të kujtojmë dy njëmendësi: “Progreku” Jerotheu dorëzoi Nolin Mitropolit dhe njohu Kishën Autoqefale; “Proserbi” Visarion dëboi Episkopin Viktor dhe shqiptarizoi Kishën e Shkodrës.

Pasja e një qëllimi të përbashkët nuk nënkupton bashkëveprim të plotë mes këtyre kryepriftërinjve. Kisha Shqiptare u dallua për përplasje të forta të brendshme, që dëshmojnë se ajo vepronte si një Kishë e mirëfilltë Ortodokse, ku vendimet nuk ishin të qendërzuara, po ku përplasja e brendshme sillte ndryshime të vazhdueshme në çështje qeverisjeje. Dy rrymat fillestare ishin ndërmjet Visar Xhuvanit dhe Fan Nolit. Xhuvani ia doli të mbivendosej deri në Kongresin e Beratit, teksa mbi Nolin rëndonte fakti se ishte vetëshpallur episkop. Mirëpo, Kongresi i Beratit bëri që mbështetësit e Nolit të fitonin shumicën.

Prandaj, Xhuvani u mënjanua dhe dy episkopët Jerotheu dhe Kisi dorëzuan rregullisht Nolin për Mitropolit të Durrësit. Të gjithë mitropolitët në vijim do të ndiqnin rrugë të ndryshme e do të kishin përplasje me njëri-tjetrin. Jerotheu fillimisht ishte mbështetës i flaktë i Nolit, por kur ai ra nga pushteti dhe pa se Zogu mund të rrëzonte mbarë ngrehinën e ngritur kishtare, ai iu drejtua për ndihmë shtetit grek, duke u shfaqur më i ngurtë në çështjen kishtare. Mitropolit Jerotheu është paragjykuar rëndomtë nga historiografia shqiptare si “progrek” dhe nga ajo greke si “antigrek”. Ky punim nxjerr në pah se veprimet e Jerotheut kanë qenë kombëtare dhe se dyshimet e hedhura nga historiografia shqiptare vijnë, prej mospasjes së burimeve të mjaftueshme për të dalluar qëllimet e tij. Deri edhe shkresat kundërshqiptare pas largimit të tij provohet se kanë qenë të sajuara. Jerotheu “e pësoi” qëndrimin e tij atdhetar shqiptar, duke u syrgjynosur nga shteti grek dhe Patriarkana Ekumenike, për çerek qindvjeçari, si episkopi i vetëm në Malin e Shenjtë murgjëror të Athosit.

Krejt e kundërta, Kristofor Kisi, që zgjodhi të qëndronte në Shqipëri, u shpërblye për qëndrimin atdhetar shqiptar, duke u bërë, pas disa vitesh, Kryepiskop. Kisi ishte fanolist i orëve të para dhe pati përplasje të ashpra me Jerotheun dhe Xhuvanin, gjatë gjithë rrugëtimit në KOASH. Mirëpo, ai do të vinte në përplasje edhe me fanolistin tjetër, Agathangjel Çamçe, i cili, po ashtu, do të kishte armiqësi të hapur me Visarion Xhuvanin. Këto përplasje të brendshme nuk ndikuan në tërësinë e çështjes kishtare, kryesisht, falë ndërhyrjeve paqtuese të drejtuesve politikë ortodoksë shqiptarë e, sidomos, të Koço Kotës dhe Vasil Avramit, si edhe prej rolit përbashkues që luante, Atë Vasil Marko.

Kisha u fuqizua kur mori trajtën e një kishe kombëtare shqiptare. Zhvillimet ndërmjet viteve 1926-1937, dëshmojnë se KOASH u fuqizua ekonomikisht, duke arritur për herë të parë të paguante 400 priftërinjtë nga një buxhet i qendërzuar, të mirëmbante qindra faltore, të botonte përkthime, libra dhe të përkohshme, të përgatiste studentë për priftërinj dhe episkopë të ardhshëm, të çelte seminar kombëtar dhe, mbi të gjitha, të rriste numrin e ortodoksëve nga njëri numërim i popullsisë në tjetrin, duke arritur në 23%. Kjo periudhë përkon me ndalimin e dygjuhësisë së Mitropolisë së Gjirokastrës dhe shqiptarizimin e plotë të KOASH-it, me ndalimin e fushatave të huaja greke, sllave, unite, protestante dhe komuniste në Kishë, me predikimin e atdhedashurisë, me ndalimin e traditave të vjetra dhe ndërhyrje të tjera të thella në Kishë. Kahkundërt, kryepriftëria dyvjeçare e Mitropolit Jakovit, në Korçë, rrëfen për ulje të numrit të besimtarëve, mosveprim në çështje të traditave të papëlqyera etj.

Duhet theksuar, se veprimet e shqiptarëve ishin në përputhje me të drejtën kishtare. Shpallja e autoqefalisë u krye me anë të një Kongresi Priftëror-Laik, në një kohë, kur në vende të tjera kishte mjaftuar vetëm një shpallje mbretërore (Greqi) apo vendime qeveritare (Rumani). Krijimi i Këshillit të Lartë Kishtar ishte një arsyetim sui generis, në të drejtën kishtare, që shërben për t’u shqyrtuar veçmas e thellësisht. Krijimi i njëanshëm i Sinodhit ishte pasojë e pashmangshme e zvarritjeve të palës greke, nëpërmjet Patriarkanës Ekumenike, dhe u bë me ndihmën shpirtërore të një kishe tjetër, asaj Serbe. Së fundmi, njohja e autoqefalisë pa kushte dëshmon rregullsinë e veprimeve kishtare shqiptare.

Kryepriftërinjtë grekë arritën deri në fepërdhosje, duke vepruar si etnofiletistë, në rastin e Jakovit, që mohonte meshimin në gjuhën amtare të popullsisë, apo duke mohuar “Symphoni”-në, që përbën të drejtën e patjetërsueshme të shtetit për të bashkëvepruar me Kishën e shtetit të vet. Mirëpo, kryepriftërinjtë shqiptarë, shumica dërrmuese e priftërinjve dhe drejtuesit shtetërorë ortodoksë shqiptarë ishin të qartë, mbi domosdoshmërinë e zbatimit të atij parimi, si mënyra e vetme për të ruajtur edhe shtetin dhe kishën. Prandaj, krerët kishtarë shqiptarë vepruan në dobi kombëtare dhe krerët shtetërorë vepruan në mbrojtje të Kishës, në përputhje me detyrimin kishtar të “Symphoni”-së.

Pra, mund të themi se “Symphonia” bëri, që drejtuesit kishtarë shqiptarë të ishin pararojë e nevojës për autoqefali pa kushte dhe për zhvillimin e një Kishe që nderonte kombëtarinë shqiptare. Pala shqiptare ia doli të nuhaste çastet e duhura për të përfituar nga ulje-ngritjet e marrëdhënieve dypalëshe, të lidhura ngushtësisht me zhvillimet më të gjera në Ballkan dhe në botë. Lëvizja ngadhënjeu prej aftësisë dhe atdhetarisë së disa prej drejtuesve ortodoksë të shtetit, si: Kota, Evangjeli, Avrami, Peci, dhe të Kishës, si: Jerotheu, Kristofori, Xhuvani, Noli etj. Autoqefalia e Kishës Shqiptare u arrit pa asnjë lëshim nga Shqipëria, falë këmbënguljes së Kryeministrit Koço Kota dhe Kryepiskopit Kristofor Kisi, të cilët iu përmbajtën parimit ortodoks të “Symphoni”-së. /Gazeta Liberale

Liberale Newsroom

Poll
SHQIPENGLISH