Kryesore

“Libri i Fishtës”

               Publikuar në : 10:28 - 25/10/21 liberale

Ernest Marku

Në këtë libër, kam menduar të bëj një lloj pasqyre të veprave të Fishtës, duke u fokusuar tek mesazhi fishtjan, pa harruar të vë në pah vlerat më të spikatura letrare; por, pa pasur qëllim hartimin e një analize të mirfilltë letrare apo shkencore, gjë e cila mbetet një sfidë për studiuesit shqiptarë, sidomos për profesionistët në fushën e gjuhës e të letërsisë. Studimi i plotë i veprave të Poetit Kombëtar nuk bëhet dot nga një njeri i vetëm, ndoshta as nga një grup studiuesish apo nga një katedër universitare; një studim i tillë kërkon një institut permanent me dy degë koorelative, njëra me fokus tek gjuha, fjalori, semantika e deri te analiza e metaligjërimit në shkallë të dytë, si dhe tjetra që do të merrej me analizën e stilemave letrare, metrikës, rimës, figuracionit e deri tek muzikaliteti i vargut fishtjan.

“Mrizi i Zanave”

Në këtë përmbledhje janë përfshirë poezitë më të mira lirike, këtu “derdhet” pjesa më e ëmbël e muzës romantike, ndonëse lirizmi i Fishtës është i vështirë të përceptohet pa epizmin, dashurinë për atdheun dhe satirën e hollë që ngre krye herë pas here. Po t’i hedhësh një sy titujve të poezive të përfshira këtu, nëse nuk kanë brenda një nga trajtat e atdheut, si “Shqypni”, “shqype”, “atme”, “kombtar”, “kombi shqyptar”, atëherë do të ketë një meshtar, një frat, një mik të poetit, një mbresë të fortë emocioale nga një goditje e rëndë që ka marrë; apo edhe ndonjë fjalë që ka lidhje me kodin zakonor e traditën shqiptare, si burrnija, nderimi, geni etj., pa harruar dhe ëndrrën europiane të shqiptarëve dhe parimet mbi të cilat duhet ndërtuar paqja e Europës. Kjo është e gjithë fusha ku shtrihet lirizmi i Fishtës.

“Anzat e Parnasit”

Ky është vëllimi poetik ku poeti ua përplas në fytyrë shqiptarëve, të gjitha veset e dobësitë e karakterit të tyre; këtu mllefi dhe mospranimi shpërthejnë lirshëm, por pa e fshehur dashurinë gati prindërore për “djalin” që është rritur keq. Nëse tek “Lahuta e Malcis” ai evokon cilësitë më të mira të fisit të shqiptarit, këtu ai i vë fre entuziazmit grotesk që prodhon krenari boshe edhe, njëkohësisht, duke vënë gishtin mbi plagët e shoqërisë shqiptare, “pret” sa majtas djathtas, pa dhimbje, çdo lastar të keq apo kalli kokëbosh. Në hyrje të kësaj vepre, Fishta ka vënë një citat nga Byron: “Qeshem me punë të njerzvet, veç pse s’mujë me kja”.

“Lahuta e Malcis”

Këtu letërsia “prek” kufijtë e realizmit magjik dhe romantizmit patriotik, por pa e humbur koherencën dhe kohezionin. Kjo është vepra që u blatohet shqiptarëve për t’u përkëdhelur sedrën e krenarinë, dhe që më pas, duke patur frikë se mos u ushqen sedrën e sëmurë dhe krenarinë boshe, Fishta i kundërpërgjigjet entuziazmit të vet patriotik, me sarkazmën e “Anzave të Parnasit”.

Kjo vepër duhet lexuar edhe si një kundërpërgjigje që poeti, u bën eposeve të popujve të tjerë sllavë të ballkanit; duke i nxjerrë shqiptarët si fitues moralë nga ky debat politiko-shoqëror, jo vetëm për faktin se ata janë autoktonë në këto troje; por edhe për faktin se e drejta e shqiptarëve për të jetuar të lirë në trojet e veta, prevalon mbi të drejtën e serbve për të pasur një dalje në detin Adriatik. Erudicioni i Fishtës, njohja prej tij e historisë dhe kulturës botërore, njohja e filozofisë së jetës së perëndimit, njohja e teorive të së drejtës që mbizotërojnë atje, së bashku me talentin e jashtëzakonshëm dhe pasurinë e “pafundme” gjuhësore që “derdhen” në këtë vepër; e bëjnë “Lahutën e Malcis” kryepoemën kombëtare shqiptare, kurse autorin e saj Homerin e kohëve moderne.

“Gomari i Babatasit”

Nëse tek “Anzat e Parnasit”, poeti merret me popullin shqiptar, këtu ai merret me politikanët e tij, dhe, siç është populli, do të jenë edhe politikanët e zgjedhur prej tij. Është e trishtë të mendosh, se edhe sot e kësaj dite, shoqëria shqiptare vuan nga të njëjtat probleme. Si ka mundësi që ky popull përsërit në mënyrë ciklike të njëjtat gabime ?!…

“Vallja e Parrizit”

Këto poezi janë me temë biblike, ndonëse pothuajse të gjitha kanë sadopak aromë Shqipërie; qoftë në gjuhë, zakone e tradita që evokohen, qoftë në stil e qëndrim ideor. Tri prej poezive të paraqitura këtu janë përfshirë edhe tek “Mrizi i Zanave”; ashtu siç flitet edhe për disa të tjera që mund të konsiderohen si poezi lirike. E gjitha kjo, mendoj se buron prej faktit që poezitë me temë religjioze të Fishtës nuk janë aspak dogmatike apo psalme liturgjike; përkundrazi, lirizmi aty është në shtratin e vet, ashtu siç dallohen qartë edhe ndikime nga humanizmi, iluminizmi, romantizmi e deri tek realizmi.

Dramat

Është e rëndësishme që të kujtojmë që këto nuk ishin thjeshtë drama, por ishin krejt si ujët e pakët që binte në tokën e reshkur të teatrit shqiptar të asaj kohe, të cilat, fare mirë mund të nderojnë edhe skenat e sotme teatrore. Pa harruar pastaj vlerat që ato mbartin, nderin që ato i japin letërsisë shqiptare, duke e renditur plot dinjitet në aradhën e letërsisë e skenës europiane dhe të krejt qytetërimit greko-romak në botë. Mjaft të kujtojmë “Jerinën”.

 

***

Poet sa veç shpirti i Tij e dinte, patriot si Ai e kërkush tjetër, por edhe prift i devotshëm; duke lëvizur gjithnjë në zonat gri në mes të këtyre të trijave, duke rrezikuar të qenit frat, patriot apo shpirt i lirë, por kurrë pa e humbur orientimin dhe sensin e masës; rebel 360 gradësh, dashnor i së bukurës dhe i së mirës, gjithnjë në luftë me padrejtësitë. Gjergj Fishta nuk qe kurrë satelit i askujt, por vetëm një planet i pafundmë, që rrotullohet rreth një dielli: “Për Fe, Atdhe e Shpirt Poetik”.

Kur shqiptarët kërkuan një poemë kombëtare ku të frymëzoheshin me ndjenjën e atdhedashurisë, ai u dha “Lahutën e Malcis”; ndërsa, kur pa rrezikun e rritjes së krenarisë boshe ndër shqiptarë, ai i fshikulloi pa mëshirë me kamxhikun e sarkazmës së tij, si te “Anzat e Parnasit”, si te “Gomari i Babatasit”, ashtu edhe te plot vepra të tjera.

 Kur pa rrezikun e humbjes së identitetit të shqiptarëve, duke e kuptuar mjaft mirë, se ndryshe nga fqinjët e tyre, shqiptarët e kanë ruajtuar dhe do ta ndërtojnë kombin e tyre, vetëm duke u mbështetur tek gjuha shqipe; ai luftoi si luan për futjen e kësaj gjuhe në shkollat françeskane të administruara nga fretërit e huaj, si dhe për t’i bindur prindërit e fëmijëve për domosdoshmërinë e mësimit të kësaj gjuhe.

Kur ndjeu urinë e të rinjve shqiptarë për teatër, u ul të shkruante apo të përshtaste mbi njëzet drama; ndërtoi vetë skenën, bëri piktorin, skenografin, kostumografin e deri edhe regjisorin skenik. Bëri arkitektin e pjesës më të madhe të kishave katolike shqiptare, të kuvendeve françeskane apo atë motrave stigmatine, deri te bibliotekat, teatrot e sallat e konferencave.

Kur kuptoi se shqiptarët ngandonjëherë i duan gjërat troç, përveshi mëngët dhe iu fut publiçistikës, duke na lënë sot një arkiv të pasur me mbi njëqind artikuj kritikë, njëri më interesant se tjetri, në të cilët trajton problematika të ndërtimit dhe përparimit të shtetit shqiptar, të emancipimit të shoqërisë shqiptare, të zhvillimit të arsimit e kulturës e deri tek problemet sociale dhe kronikën e zhvillimeve politike të ditës, të cilat, në shumicën dërrmuese të tyre, fatkeqësisht, nuk e humbin aktualitetin, as si mesazh apo mendim kritik, as si problematikë social-politike, të cilën shoqëria shqiptare, edhe pse kanë kaluar gati njëqind vjet, nuk po arrin ta kapërcejë dot.

Kur ndjeu se po i vinte fundi dhe nuk kishte më kohë t’i përfundonte të gjitha projektet e tij, i dhuroi shoqërisë shqiptare një Akademik, anëtar të Akademisë Mbretërore Italiane, edhe pse e dinte se do të sulmohej si profashist; duke e shfrytëzuar katedrën akademike për të promovuar lashtësinë shqiptarëve, ndjenjën dhe parimet e së drejtës mbi të cilat ata kanë konceptuar jetesën e tyre, si dhe frymën pro-europiane të shqiptarëve.

Deri në muajt e fundit të jetës punoi me “Jerinën, Mbretneshen e Lulevet”, që t’u linte shqiptarëve një poemë dramatike të nivelit të lartë estetik, të rangut botëror.

***

/Gazeta Liberale

 


KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back