Globi

Leksioni i fituesve të Nobelit në Ekonomi, për krizën financiare

Shkruar nga Liberale
Leksioni i fituesve të Nobelit në Ekonomi, për krizën

Në filmin klasik të Disney-t “Mary Poppins”, George Banks, një financier i shquar londinez, e çon djalin e tij, Michael, në bankë për ta bindur që të depozitojë paratë e kursyera në vend që t'i shpenzonte ato kot. Bordi i bankës e pret me gëzim, kurse drejtori ia merr paratë Michael, duke krijuar perceptimin sikur ia grabiti, por në këtë moment djali nisi të bërtasë me të madhe. Të gjithë klientët mendojnë në atë moment se banka duhet të ketë mbetur pa para dhe kërkojnë të tërheqin menjëherë të gjitha depozitat e tyre. Banka përgjigjet duke mbyllur dyert e saj, me qëllim që të mos futen klientë të tjera derisa kjo situatë të kapërcehet e të mos krijojë më tej shqetësime, gjë që jep efekt të kundërt dhe krijon brenda pak orësh panik në të gjithë Londrën. Brenda 24 orëve një turmë e madhe tenton të futet brenda filialeve për të tërhequr depozitat pasi përhapet lajmi, se banka kishte mbetur pa para. Kjo e çoi bankën brenda 24 orëve në faliment.

Skenë për të qeshur, por e gjitha kjo nxjerr në pah një nga dobësitë themelore të sistemit financiar global – mënyrën se si bankat mund të sjellin edhe nga ana psikologjie një krizë të madhe financiare – e cila ishte objekt i hulumtimit që fitoi Çmimin Nobel në Shkencat Ekonomike gjatë këtij viti.

Nobeli ia dha çmimin Ben Bernanke, ish-kryetar i Rezervës Federale, i cili e fitoi atë së bashku me amerikanët e tjerë, Douglas Diamond dhe Phillip Dybvig, në studimin e tyre mbi rolin e bankave qendrore në parandalimin ose menaxhimin e krizës financiare. Çmimi kishte të bënte me kërkimin shkencor të publikuar në 1983 dhe 1984, që mori më shumë rëndësi gati katër dekada më vonë.

Bernanke është një emër i njohur në politikë dhe ekonomi, pasi ka shërbyer si kryetar i Rezervës Federale nga viti 2006 deri në 2014. I nominuar nga të dy presidentët George W. Bush dhe Barack Obama, Bernanke drejtoi Fed-in gjatë krizës financiare të vitit 2008. Ironikisht, Bernanke shkroi disertacionin e doktoraturës se si Rezerva Federale thelloi Depresionin e Madh duke ulur ofertën e parasë dhe duke rritur normën e interesit, ndërsa tregu i aksioneve kapitulloi. Si profesor në Princeton, Bernanke hulumtoi historinë ekonomike, duke treguar se likuiditeti përballë aseteve ‘toksike’ - investime që janë të vështira për t'u shitur - ishte çelësi i suksesit në mbrojtjen e sistemit bankar.

Në ekonomitë e zhvilluara, bankat janë kyçe në investimet afatgjata të kapitalit privat. Meqenëse këto projekte kërkojnë miliarda dollarë para, bankat shërbejnë si ndërmjetës kryesorë duke ia marrë kursimet relativisht në sasi më të vogla të gjithë punëtorëve të përditshëm dhe duke i kanalizuar fondet për të përmirësuar dhe ndërtuar ekonominë e vendit. Ndryshe nga "Scrooge McDuck", bankierët ruajnë një pjesë të çdo depozite si rezervë dhe japin hua pjesën tjetër. Këto kredi shkaktojnë një reaksion zinxhir që shpërthen në të gjithë sistemin financiar pasi bizneset përdorin likuiditetin për punëtorët e punësuar, të cilët më pas i çojnë kursimet e tyre në bankë që e jep përsëri hua e kështu me radhë.

Megjithatë, nëse aktivet që investitorët kanë blerë e humbasin vlerën e tyre ose pjesëmarrësit në sistemin financiar humbasin besimin, atëherë i gjithë aparati mund të shembet, si një shtëpi e ndërtuar prej kartoni. Hulumtimi i Bernanke mbi Depresionin e Madh tregoi se grindjet midis presidentëve dhe drejtuesve të bankave, në krahasim me veprimet e shpejta dhe vendimtare për të rritur ofertën e parasë përballë krizës, sakatuan kredinë dhe e futën në kolaps ekonominë.

Në vjeshtën e vitit 2008, Bernanke i zbatoi këto mësime duke ulur normat e interesit dhe më pas mbrojti një kurs të paaplikuar më parë. Normalisht, kur Fed rrit ofertën e parasë, e bën këtë duke blerë obligacione qeveritare të kursimeve, por pa rrezikuar. Ky veprim injekton para në sistemin financiar dhe ul normat e interesit, duke mbajtur të njëjtin rrezik në bilancin e Fed. Në vend të saj, Bernanke zgjodhi të blinte letra me vlerë me garanaci hipotekore, duke e bërë kështu sistemin bankar më likuid dhe duke hequr aktivet toksike nga tregu. Kjo lëvizje e guximshme frenon rënien e çmimeve të aseteve dhe lejon që tregjet të mbeten në normalitet.

Megjithatë, veprimet bankare janë edhe psikologjike. Nëse të gjithë depozituesit tërheqin kursimet e tyre në të njëjtën kohë, atëherë banka do të humbasë rezervat e saj shpejt dhe do të mbyllet. Diamanti dhe Dybvig treguan se parandalimi e kësaj është kura më e mirë. Nëse politikëbërësit mund të parandalojnë përhapjen e frikës në të gjithë sistemin, depozituesit e zemëruar (si fëmijët) as nuk do të shfaqen kurrë.

Mënyra sistematike për të sinjalizuar besimin është se qeveria duhet të sigurojë sigurimin e depozitave (si FDIC), ose të ketë programe që t'i sigurojnë huamarrësit se kursimet e tyre janë të sigurta. Kush duhet të krijojë para, si duhet të përdoret dhe si të sigurohet vlera e tyre, ka magjepsur gjithmonë njerëzit për sa kohë që tregtia ka ekzistuar. Banka qendrore është një shkencë e re në sistemin ekonomik, por fituesit e Nobelit me studimin  tyre e kanë zgjeruar të kuptuarit tonë mbi marrëdhëniet që duhet të kemi me monedhën dhe financat sa më qartë, edhe pse ndonjëherë mbeten të diskutueshme. Kuptimi i efekteve të politikës monetare është jetik për qëndrueshmërinë e monedhës, besimin që duhet të kemi tek njëri-tjetri si dhe në marrëdhëniet tona, në një botë të ndërlidhur financiarisht dhe ekonomikisht, si me zinxhirë.

Përgatiti a.m/ Liberalea.l/

Liberale Newsroom

Poll
SHQIPENGLISH