Kryesore

Kim Mehmeti, të jesh vetëm

               Publikuar në : 09:21 - 13/05/19 Liberale

Nëse i duhet të zgjidhte gjininë letrare që e bën të ndihet më i lehtë, Kim Mehmeti do të zgjidhte tregimin. Kohë më parë, Anton Pashku e spikati këtë aftësi të tijën, teksa lexonte dorëshkrimet që ai ia çoi ashtu shkujdesur në redaksinë e “Rilindjes”. Me butësinë që e karakterizonte, Pashku i tha se ishte shkrimtari që prej vitesh po e priste. Nga ajo kohë, kanë kaluar shumë vite dhe Kim Mehmeti ka kaluar shpesh nga një prozë e shkurtër tek ajo e gjatë, me histori e ngjarje që kanë shënjuar rrugëtimin letrar jo vetëm të tij, por dhe të letrave shqipe. Vetëm dy ditë më parë, në Panairin Kombëtar të Librit që u mbajt në Fier (9 – 12) maj, libri i tij i ri me tregime “Lutjet e mesnatës” (botimet “Agora”) u shpall si “Vëllimi më i mirë me tregime”. Akademiku Aliu Aliu i pranishëm në ceremoni, do të veçonte se në veprat e Kimit gërshetohen kalendarët dhe hapësirat jetësore të personazheve që jetojnë jo vetëm aty ku janë dhe me ata që i kanë pranë, por edhe atje ku duan të jenë dhe me të munguarit që jetojnë në imagjinatën e tyre. Natyrisht, ajo që është e veçantë e Kimit, që mbetet konstante dhe që ka të bëjë me stilin e kësaj natyre krijuese, që bie në sy me fjalinë e parë, shumë shumë me paragrafin e parë, është poetika narrative, fuqimisht dalluese. Është fraza e zgjeruar, që, në të parë, ke përshtypjen se shtrihet rehatshëm në hapësirë, që ndërron mendje shpejt, pasi të rrëmben ndjesia se bëhet fjalë për një rrëfim të ngjeshur dhe të ngarkuar me detaje të përzgjedhura me rigorozitet dhe se secili është në funksion të caktuar drejt shtratit unik”. Shkrimtari vjen më poshtë në një bisedë për “Leteratura” mbi dyshimet e shkrimit …

Po ju bëj të njëjtën pyetje që Mario Vargas Llosa ia drejtoi Gabriel Garsia Markez: “Shpesh njerëzit pyesin veten: Për çfarë duhen shkrimtarët? Të gjithë e dinë për çfarë duhet arkitekti, për çfarë duhet inxhinieri, për çfarë duhet mjeku, por kur bie fjala për shkrimtarin, lindin dyshime. Për çfarë duhesh ti si shkrimtar?

Shkrimtarët duhen për t’i gdhendur të gjitha fytyrat e jetës. Dhe që ta shpalosin pangishmërinë e jetës me vetveten. Andaj ata janë të papërcaktueshëm, njësoj siç nuk mund të përcaktohet pse lindja e vdekja e ruajnë freskinë e vet sikur të mos i kishin ndodhur askujt, edhe pse janë më të përsëriturat në këtë rruzull tokësor.

Pastaj shkrimtari duhet për ta shpalosur dëshirën që e bartim në vetvete të gjithë ne: të ikim përtej kohës e hapësirës që jetojmë. Pra ai duhet të na shpjerë përtej kësaj që jemi dhe kemi, duhet të na mundësojë ta mbushim me diçka zbrazëtirën atëherë kur na duket se do të ishim me të lumtur po të kishim lindur Atje dhe Dikur! Mbase edhe unë duhem për këto arsye.

Një nga debatet që bëhet shpesh ka të bëjë me përcaktimin e cilësisë së një vepre letrare. Sipas jush, çfarë elementesh e bëjnë të dallueshme cilësinë? 

Ky debat i ngjan atij për ta përcaktuar bukurinë tërheqëse të një liqeni, një lumi, një vargmali … Si edhe debatit që e përcakton dallueshmërinë mes një liqeni të bukur dhe një grope, apo kënete të mbushur me ujë.

Cilësinë e një vepre letrare e përcakton gjithëpërfshirja e jetës. Shkenca zbërthen shumëçka që ka të bëjë me natyrën, shoqërinë …, por duke e copëzuar tërësinë, ndërkaq letërsia bën ndërlidhjen e tyre në një tërësi të vetme. Andaj nëse cilësinë e të vërtetave shkencore e përcakton saktësia e tyre që nuk mund të tjetërsohet, letërsia është ajo që ti mund të lexosh, e jo vetëm ajo që ka shkruar autori.

Andaj cilësia duhet kërkuar në atë se një vepër ngërthen në vetvete përvoja, ndjesi, hamendësi, bukuri …, sa më shumë jetë. Kështu që një roman i mirë i ngjan një deti urtësie dhe përvojë njerëzore, ndërkaq një poezi i ngjan kroit të pashtershëm, nga i cili derdhen emocionet e gjithënjerëzisë.

Vetmia është cilësuar gjithnjë si një “temë e rrezikshme” ndër shkrimtarët. Markez shprehet se “Nëse do të mund të shpjegoj pikërisht vetminë, atëherë ajo do të bëhet tejet racionale, tejet e vetëdijshme dhe do të pushojë së më interesuari”. Cili është përkufizimi juaj për vetminë?

Vetmia i ngjan hapësirës që ndan mallin për kohën e paralindjes dhe frikën për atë të pasvdekjes. Pra ajo është përballje me vetveten, është ngrohtësi e barkut të nënës dhe ftohtësi e nëntokës së errët. Duke qenë e tillë, ajo herë të trishton, herë të miklon, si të ishte dora e nënës. Por sidoqoftë, ajo është krimb që pahetueshëm ta bren shpirtin dhe, nëse nuk ia del ta përballësh, mund të të shndërrojë në ëndërrimtarë që di të bisedojë me vetveten, por harron të komunikojë me botën që e rrethon.

Vetmia është e pashpjegueshme, sepse lehtë mund ta përshkruajmë e shpjegojmë qëndrimin tonë ndaj të tjerëve dhe atë të të tjerëve ndaj nesh, por jo edhe përballjen me ato që ia fshehim edhe vetvetes. Vetmia është trishtim nga pyetjet që mund të na i shtrojë vetvetja. Unë ndihem mirë edhe kur jam i vetmuar, mbase pse qysh i ri e kuptova se ajo është e frikshme vetëm nëse ka diçka që e fsheh edhe nga vetvetja.

Mendoni se shkrimtari nuk bën dot pa vetminë?

Vetmia është “atelie” pune e shkrimtarit, ajo në njëfarë mënyre është edhe “tempull”, ku krijuesi rrëfehet, i pandikuar nga bashkëbisedues të tjerë. Pa të shkrimtari nuk do të mund ta ndërronte botën e vet, e as do të kishte kujt t’ia “rrëfente” të vërtetat që do t’ia përcjellë lexuesit.

A duhet që shkrimtari ta bëjë të ditur përkatësinë përmes temave që prek. A duhet domosdoshmërisht që temat e letërsisë suaj të jenë vetëm shqiptare?

Përkatësinë etnike të veprës nuk e përcaktojnë temat, por autori. Andaj edhe nuk kam menduar kurrë se cilën “ngjyrë etnike” kanë temat në veprat e mia. Aq më shumë kur nuk shkruaj as me zjarrminë e patriotit dhe atdhetarit, por me atë të krijuesit, që janë krejt të ndryshme.

Sot duket sikur bisedat mbi realizmin në letërsi kanë mbaruar. Në fakt unë do të doja të diskutonim pak se çdo të thotë realizëm, cilët janë kufijtë e tij? Ju e konsideroni veten si një shkrimtar realist?

Të jem i sinqertë, kurrë nuk e kam kuptuar cili është kufiri që ndan drejtimin e letërsisë realiste nga cilado tjetër. Pastaj as që mund ta përcaktoj “sasinë” e reales në veprat e mia, e që ato do i bënte pjesë të ndonjë realizmi. Pranoj të flitet për realizëm socialist, që është në kufi me pamfletet politike dhe për art të angazhuar, që ka qëllime propagandistike apo vetëdijesimi e publikut. Unë shkruaj për realitetin jetësor, me çka herë-herë gërshetohet realja dhe irrealja. Pra, shkruaj ashtu siç e kuptoj jetën njerëzore: ndërthurje të reales jashtë nesh dhe irreales në ne.

A mendoni se për një letërsi të madhe ka nevojë për tema të mëdha? Apo mjafton një temë dhe një gjuhë e thjeshtë?

Nuk e di cilat do të mund të ishin ato tema të mëdha dhe shprehje të rënda e të mençura që do i mahnitnin lexuesit. Por, megjithatë, e di se as temat, e as shprehjet, nuk mund të vijnë të porositura, apo pse dikush do të shkruajë vepra të mëdha. Pastaj jam i bindur se vepra artistike qëndron mbi artistin, e jo ai mbi veprën. Sepse përndryshe arti do të ishte “zanat” si gjithë të tjerët, që lëndë të parë do të kishte “konceptin” e paramenduar, e që do të ishte pamflet e jo vepër letrare. Krijimi nuk është “koncept”, por frymëzim. Dhe është një lloj sëmundjeje që e çon autorin të shkruajë edhe sikur të gjithë t’i thoshin se nuk ia vlen ajo që ai shkruan. Andaj edhe mund të thuhet se nuk ka vepra të parëndësishme dhe “të vogla”, sepse në mos më shumë, ato janë të rëndësishme e “të mëdha” për autorin që i ka shkruar dhe për ata pak lexues që kënaqen duke i lexuar ato.

Sipas meje, veprat e mëdha nuk kushtëzohen as nga temat, as nga shprehjet e rënda, por nga ndjesitë që ajo ngjall te lexuesi. Veprat letrare janë si një barkë që lundron nëpër liqenin e paskajshëm, me lexuesit në të dhe çdo gjë ka të bëjë me “pamjet” që e mahnitin dhe e përvetësojnë lexuesin, e jo vetëm me mënyrën si është gozhduar barka dhe sa është zbukuruar. Pra çdo gjë varet sa i lejoni lexuesit që të sheh larg e thellë, madje edhe ato që çdo ditë i shikon, por kurrë nuk i vëren.

Në tregimet tuaja, ka dy vektorë kryesorë: koha dhe vendi. Duke shkuar para dhe prapa në kohë i tërhiqni lexuesit në një pikë ku koha humbet kuptimin e saj. A mund të themi se sekreti që i bën veprat e Kim Mehmetit tërheqës është pikërisht këtu?

Qysh në rini e kuptova se jeta nuk është as ajo që ne kujtojmë nga e kaluara, as ajo që ëndërrojmë të na ndodhë në të ardhmen, por çasti i tanishëm i cili ende pa e shijuar bëhet e shkuar dhe zë vendin e vet në “librin” e kujtimeve tona në imagjinatë, aty ku janë edhe ëndrrat e dëshirat tona për të ardhmen. Madje shpeshherë më është dukur se nuk plakem unë, por koha që vjen e shkon. Andaj në veprat e mia koha disi mbetet pa ndonjë kuptim, shkaku se më duket se po të mos ishin ngjarjet konkrete dhe hapësira ku ato kanë ndodhur, koha nuk do të kishte asnjë kuptim dhe ne nuk do të mund ta shpjegonim atë me asgjë. Madje edhe ditët, javët, vitet, shekujt … ndërlidhen mes veti nëpërmjet ngjarjeve dhe hapësirave e jo e kundërta.

Siç mund të kuptohet nga shembujt “Shtëpia në fund të fshatit” dhe “Fshati pa varreza”, në tregimet tuaja fshati dhe jeta e fshatit kanë një vend të rëndësishëm. Cila është arsyeja që ju lidh ju më shumë me fshatin?

Fshati është e tërë bota në miniaturë. Dhe për dallim nga qyteti, ku mund të jetosh, por të mos “jesh”, fshati të ndien të vetin dhe ti e ndien atë në çdo çast të jetës. Pastaj në fshat jetohet pa maskë dhe “gjyqi publik” vepron natë e ditë, ndërkaq në vendbanimet urbane e më të mëdha, ti mund të humbësh në turmën ku të gjithë i barazon mosnjohja e ndërsjellë.

Shkurt kam lindur dhe jetoj në fshat dhe ndoshta kjo është arsyeja pse fshati është hapësira ku e ndërtoj edhe botën time imagjinare. Kuptohet, duke ndërtuar një fshat krejt tjetër nga ky ku kam shtëpinë dhe familjen.

Në veprat “Kulla dykatëshe” dhe “Fati” kuptohet që personazhet tuaja janë në kufi midis fantazisë dhe realitetit. A nuk është e vështirë për ta bërë këtë balancë?

Sipas meje, njeriu jeton mes realitetit dhe të fantazuarës. Ne jetën e stolisim me plot dëshira e ëndrra që duam t’i realizojmë e të na ndodhin, duke e jetuar me atë që na sjell përditshmëria. Kështu që jeta nuk është vetëm realiteti që na rrethon e që na shoqëron, por edhe të imagjinuarat që i bartim në vetvete. Dhe nuk e kam të vështirë, sepse unë nuk balancoj, por merrem me tërësinë. Pra i përmbahem parimit se të dëshiruarat e të imagjinuarat janë përmbajtje e jetës po aq sa edhe të jetuarat. Dhe se ne edhe atë që shohim për çdo ditë, atë që na rrethon, nuk e ndiejmë të gjithë njësoj dhe as ka domethënien e njëjtë për të gjithë.

Sidoqoftë, në prozën time çdo gjë është pjellë e imagjinatës dhe e botëkuptimeve të mia për jetën dhe këtë botë, e ku vend të veçantë zë dhe bindja ime se njeriu duhet të dëshirojë e ëndërrojë, por duke u mësuar të jetë i kënaqur me atë që ka dhe atë që është, sepse vetëm kështu mund të arrijë edhe atë që ëndërron!

Në veprën “Atje dhe dikur” shikojmë historinë e një familjeje që emigroi nga Ballkani në Anadoll. Cila është vlera e Anadollit për Kim Mehmetin?

Anadollia e fëmijërisë sime ka kuptimin e netëve të trishta kur ne i përcillnim familjarët tanë që i kishin rregulluar “vesikat” dhe ishin nisur për në Turqi, e kur nuk e dinim se kush gabonte: ata që shkonin, apo ne që mbeteshim pranë vatrave shekullore. Pra ai emërtim më rikujton netët e fëmijërisë kur i përcillnim të afërmit tanë te stacioni hekurudhor i Shkupit, e ku dëgjohej vetëm dënesa e atyre që shkonin dhe neve që mbeteshim. Me çka u tregua edhe një herë se ne shqiptarët ishim dhe mbetem popull, të cilin o të tjerët e dëbojnë nga vendlindja, o ai ik nga vetvetja. E asokohe, propaganda serbo-komuniste bënte çmos që të na dëbojë nga këto vise.

Pastaj erdhën vitet e adoleshencës dhe rinisë së hershme kur Stambolli u bë qyteti më i afërt imi dhe ku e kaloja thuajse tërë verën, atje në një shtëpi të vogël të hallës sime, te lagjja “Merdivendoy”, në pjesën aziatike të këtij qyteti. Dhe ata ishin muaj kur e shëtisja Stambollin ngado që më çonin këmbët dhe kur e kuptova se që ta njohësh një qytet, atëherë duhet të humbësh në të. E asokohe qëllimisht humbesha nëpër rrugicat e vjetra të Stambollit, që ta njoh dhe që ta dua më shumë. Kështu që ndodhte të nisesha në këmbë nga Aksarayi deri në Eminony, ku ngjitesha në anijen që më sillte në Kadikoy, nga ku sërish në këmbë, vija deri te shtëpia e hallës.

Gjatë viteve të pjekurës sime, sa herë që më jepej rasti, shkoja thellë e më thellë nëpër Anadoll e Turqi, kështu që kam shumë kujtime të bukura nga vizitat e Ankarasë, Izmirit, Iskenderunit, Adanas, Diabekërit …

Sidoqoftë, Stambolli ishte dhe mbeti kryeqyteti im shpirtëror, ku edhe sot e kësaj dite shkoj sa herë që më jepet rasti. Dhe është e çuditshme, por asgjë nuk më relakson aq sa zhurma e këtij qyteti. Edhe pse sot më mungon shumëçka nga ajo që kishte Stambolli i fëmijërisë sime, përfshi edhe atë rrugicën e ngushtë në Merdivenkoy, me shtëpitë e vogla, e ku më prisnin të afërmit e mi të përmalluar për vendlindjen./ Gazeta Liberale

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

* *