Krye

INTERVISTA/ Lea Ypi në UET: Qeveria “Rama” nuk i reflekton vlerat e vërteta të socialdemokracisë, duhet presion qytetar

               Publikuar në : 09:55 - 27/11/21 ro ot

Në kuadër të botimit të librit “Të Lirë”, studiuesja Lea Ypi zhvilloi një bisedë me rrjetin e ekselencës të Shkencave Politike dhe Komunikimit në Universitetin Europian të Tiranës.

Gjatë bisedës në UET, shkrimtarja foli për librin, si lindi ideja e realizimit të këtij projekti dhe si u prit më pas.

Çfarë nënkupton për të si filozofe liria dhe barazia dhe si aplikohen ato në një vend si Shqipëria dhe me në krye një qeveri të majtë.

Qeveria shqiptare është një qeveri që thotë se është socialdemokrate. Në fakt për mendimin tim si të gjitha qeveritë e tjera socialdemokrate të Europës Perëndimore dhe Lindore në këtë periudhë, është në fakt një qeveri jo dhe aq socialdemokrate, nuk i reflekton vlerat e vërteta të socialdemokracisë më të mirë. Jam shumë kritike ndaj kësaj qeverie nga e majta”, u shpreh Ypi.

Ndërsa zgjidhja, sipas saj, është reagimi dhe presioni qytetar.

“Do të doja shumë që në Shqipëri të kishte një lloj presioni qytetar ndaj një qeverie të majtë, për ta bërë akoma më të drejtë dhe për ta çuar drejt këtyre aspiratave socialdemokrate që kanë aspiruar historinë  e socialdemokracisë, por për shkak të shumë arsyeve që kanë të bëjnë me kapitalizmin, globalizmin, mënyrën se si demokracia dhe kapitalizmi shkojnë bashkë e bëjnë shumë të vështirë për një qeveri të qendrës së majtë që t’u qëndrojë atyre idealeve të majta që e kanë sjellë në pushtet”, vijoi më tej Lea Ypi.

INTERVISTA E PLOTË

Ka shumë kuriozitet në qytet, madje në gjithë botën për atë që ju keni shkruar, prandaj do të fillojmë me “ngacmimet” e para, që të shuajmë kuriozitetin që libri na ka dhënë. A mund të na specifikoni momentin që vendosët të shkruani këtë libër. Nga cilët pengje lindi  “Të lirë”?

Në fakt fillimi ishte një fillim i zakonshëm akademik. Në dy vitet e fundit kisha filluar që të shkruaja më tepër artikuj për publikun e gjerë dhe në një moment redaktorja e “Penguin Press”, e cila është redaktorja e projektit më kontaktoi për të më pyetur “a kisha menduar ndonjeherë që të shkruaj jo vetëm për publik akademik, si të gjithë librat e mi të mëparshëm, por një libër për të gjithë, jo vetëm për universitetin, studentët e doktoratës, apo kolegët. Mu duk një sfidë interesante sepse mendoja që ishtë ajo ideja që teoritë e mia të përpiqesha t’i përçoja më gjerë.  Mua më ka ngacmuar nga ana filozofike tema e lirisë dhe sidomos ideja e lirisë në traditat që duken në pamje të kundërta, traditat liberale dhe socialiste të mendimit politik. Rashë dakord që do të shkruaja një libër për konceptin e lirisë. Ideja ishte që të zhvilloja një përpjekje për të kuptuar mendimin e majtë, si një zhvillim të traditës liberale, pra jo siç është kuptuar gjithmonë si dy pole të kundërta, në të cilën njëra tradite filozofike (liberalizmi) i kushtohet vlerave të lirisë, dhe socializmi vlerave të barazisë, që në njëfarë mënyre janë në tension me njëra-tjetrën. Por desha të shkruaj që të ishte libër filozofik për përmasat e gjera, në të cilin të shpjegoja cilat ishin rrënjët e përbashkëta dhe pse në njëfarë mënyre. traditat social-demokrate e rradikalizojnë këtë idenë e lirisë që ne e gjejmë në traditën histroike filozofike liberale. Kur fillova ta shkruaj këtë libër, duke qenë se është për publikun e gjerë duhej të gjeja shembuj për të shpjeguar teoritë, për të shpjeguar kur ato teori ishin keqkuptuar ose për të dhënë një lloj sensi historik, sepse janë dy gjera të ndryshme të trajtosh një çështje nga ana filozofike  dhe nga ana historike, institucionale dhe kuptova që kur ju qasa këtij projekti, jo si projekt akademik, por si projekt që duhet të jepte edhe shembuj, institucione, kishte një qasje më politike, kuptova se prejardhja e këtyre bindjeve të mia ishte ajo për të cilën flas në një nga kapitujt e librit, biografia, jo në kuptimin se cila është prejardhja e familjes, por në kuptimin e kontekstit dhe origjines intelektuale, që ishte shumë më e hershme se formimi i bindjeve filozofike dhe intelektuale që kishin ardhur shumë më vonë. Fillova të shkoja mbrapa, në fillim në periudhën e universitetit dhe pastaj bëhet si një udhëtim në të cilin po mundohesha të kuptoja, si një lloj terapie, psikanalitike, pro filozofike  në të cilën ti mundohesh të kuptosh nga vijnë këto ide, për lirinë, për shoqërinë e drejtë etj. Dhe kështu ky projekt që filloi si abstrakt filozofik u kthye në një projekt më personal, më biografik dhe gjithmonë dhe më tepër letrar.

Sa e madhe është pesha e zbulimit se, e tashmja dhe e shkuara të kanë luajtur një rreng, kur t’i kupton se ke dy jetë paralele dhe si përballet me këtë lloj zbulimi 11-vjeçarJA e cila është duke lënë pas krahëve fëmijërinë dhe duke përqafuar jetën e të rriturit.

Unë mendoj se ky zbulim vazhdon gjatë gjithë jetës, nuk mendoj se ka një çast. Në libër përshkruhet si çasti i ndarjes së fëmijërisë nga adoleshencë dhe më pas hyrja në moshën e pjekur, dhe në libër trajtohet kjo tema e zbulimit të së vërtetës në njëfarë mënyre si për protagonisten (e quaj protagonistja sepse kur më pyesin dhe më ngacmojnë që ke shkruar për jetën tënde, unë nuk besoj se jeta ime, si unë ka ndonjë rëndësi, ajo është si një shembull që besoj se ka vlerë vetëm nëse të tjerë identifikohen me këtë trajektore dhe përndryshe nuk ka shumë interes). Edhe letërsia për medimin tim ka interes nëse shpërfaq vlera universale. Por në libër e kam trajtuar këtë si një çast, një moment kur kemi këtë çarjen midis bindjeve të fëmijërisë, verbërimit ideologjik dhe zbulimit të një të vërtete që shoqërohet me shumë ideale, me shumë shpresa dhe më një lloj besimi në të ardhmen dhe pjesa e dytë e librit tregon se si ky besim në të ardhmen në njëfarë mënyre zhgënjehet nga institucionet në të cilat realizohen ato vlerat e lirisë që e motivojnë këtë transformim. Pra në libër ky çast përshkruhet si një çast ngatërrese si emocionale, ashtu edhe intelektuale, ndërsa sa i përket zbulimit, mund të them që ne zbulimin e identitetit nuk e bëjmë asnjëherë në një moment të caktuar të jetës, them se ky është një proces që na shoqëron gjatë gjithë jetës dhe që shpejgon fazat e ndryshme intelektuale të njeriu dhe që vetëm në fund mund të arrish të thuash se çfarë ka ndodhur, çfarë ke bërë, sepse bindjet si filozofike dhe politike ndryshojnë gjithmonë, edhe si pasojë e debateve, dialogjeve, diskutimeve me të tjerët. Nuk kam një përgjigje të mirë se çfarë më ka bërë zbulimi, sepse nuk e kam bërë zbulimin deri në fund.

Siç thoni dhe ju, identiteti ndoshta është e kaluara, inekzistent në të tashmen dhe pikëpyetje për të ardhmen. Ndoshta procesi i zbulimit që ju thatë vijon gjithmonë. Në të gjitha intervistat që ju keni dhënë në televizionet shqiptare, por edhe në shtypin e huaj, keni thënë që është një roman dhe një libër sa autobiografik, aq edhe filozofiko-politik. Ajo që do doja të dija është si e gjeni rregullin në kaosin e krijuar midis kujtimeve dhe reflektimeve. Janë kujtimet ato që çojnë të reflektimet, apo janë reflektimet ato që përcaktojnë rrugën që gjejnë kujtimin?

Është e dyta, për mua boshti i librit ka qenë i strukturuar nga ana filozofike. Unë kisha një ide që dua të flas për konceptet e socializmit dhe për konceptet e liberalizmit dhe kisha një ide që këto janë temat kryesore në këto tradita. Po ashtu edhe problemet kryesore politike, krizat dhe traumat që ato kanë shkaktuar dhe kur ndërtova boshtin e librit dhe paraqita propozimin dhe më pas mora kontratën me “Penguin Press” dhe që u shpërnda nëpër shtëpitë botuese të tjetra e dija që libri do të ishte i ndarë në dy pjesë, e dija që koncepti kryesor ishte ideja e lirisë, dhe e dija që në secilën nga këto pjesë kishte disa tema që duheshin trajtuar. Psh.  si paraqitet bota në një sistem komunist, asimetritë, si e sheh pushtetin, si e sheh rolin e partisë, si në një demokraci socialiste ashtu edhe në një sistem totalitar si Shqipëria. Pastaj doja të flisja për persekutimin politik dhe mungesën e demokracisë, për efektet e censurës dhe të ideologjisë. Ndërsa në pjesën e dytë kisha një sërë temash që kanë qenë në qendër të vëmendjes të filozofive, ose të qasjeve teorike, politike liberale. Psh., çështja gjinore, ose e mundësive të barabarta, e emigrimit, ose të lirisë së lëvizjes. D.m.th e kisha strukturuar librin me një kapitull që i kushtohej një çështjeje filozofike. Dhe mbase kisha bërë këtë fillova të mendoj që të gjeja shembuj dhe ide ose elementë konkretë, personazhe etj., që të më shërbenin për të treguar në njëfarë mënyre idetë. Nuk ishte proces induktiv, nuk fillova me ngjarje, me historinë e jetës sime, fillova me idetë dhe më pas u përpoqa të gjeja karaktere, se si puthiteshin me kujtime që kisha nga fëmijëria ose të gjeja informacion, të shihja dokumentare të kohës, të bëja kërkime, të gjeja gazeta të periudhës etj.

Për të mbetur në nivelin filozofik të konstatimit dhe të leximit të veprës, një pyetje që më intrigoi gjatë leximit dhe të cilën nuk mund ta identifikoja qartë në vetëdijen time. “Të lirë” është rruga për të gjetur lirinë apo është rruga për të evidentuar të gjitha institucionet që e pamundësojnë atë?

Besoj që këto të dyja janë të lidhura, pra them se liria nga një anë është një ideal moral, por në njëfarë mënyre edhe një e vërtetë që na shfaqet sa herë që ne nuk pranojmë të jetojmë në një shoqëri pa moral, dhe në një shoqëri që nuk i reflekton të drejtat në mënyrë të njëjtë për të gjithë dhe duke mos reflektuar këtë nuk reflekton as lirinë. Pra është një shoqëri ku për disa cdo gjë funksionon dhe për disa të tjerë nuk funksionon dhe këto përjashtime i kam gjetur në të dyja sistemet, megjithese kanë qenë të ndryshme. Psh., kur diskutohet socializmi tendenca në vendet perëndimore është të shohim historinë e lindjes së Europës, si një histori që nuk kishte të bënte fare me idetë. Dhe për mendimin tim kjo është e gabuar sepse në një farë mënyre shumë nga këto koncepte kanë qenë pjesë e Kushtetutave, sistemeve ligjore etj. Problemi është në traditën e majtë ka pasur një mungesë interesi ndaj çështjeve të demokracisë, të censurës, lirisë idividuale që  ka cuar në ato perversitetet që janë parë historikisht dhe politikisht. Diçka e tillë ka ndodhur edhe me sistemin liberal, konceptet janë parë në mënyrë të njëanshme dhe globalizimi apo kolonializmi ose shfrytëzimi i vendeve të treta nga vendet e zhvilluara janë pare si devijacione të një sistemi ekonomik që mendohet se funksionon për të gjithë. Mendoj se është një qasje shume naive, kur i sheh këto të dyja si ideale dhe thua që nëse realiteti nuk i pasqyron këto ideale, atëherë probleme ka realiteti dhe idealitet mbeten gjithmonë ato që duhet te na frymëzojnë. Kjo për mendimin tim është e gabuar dhe ajo që duhet bërë është që kërkimi i lirisë të japë një lloj shtyse kritike nëpërmjet të cilës ne t’i qasemi historisë me pjekurinë që duhet për të mesuar nga gabimet, nga dështimet, nga tragjeditë që ajo ka shkaktuar dhe për të gjetur shpresë aty ku ka mundësi.

Një ndër gjërat që të bën për vete gjatë leximit të romanit është pa diskutim gjuha e tregimit, ka humor, është pak ironike, konçize, lakonike dhe me tre fjalë mund të derivosh shumë kuptime. Për ta ndarë në dy rrafshe, në planin filozofik dhe atë praktik. Nëse do ta ndajmë romanin në dy pika, njëra pjesë është gjuha socialiste dhe tjetra gjuha liberale. Ajo që do doja t’ju pyesja është, a ka mbetur gjuha i vetmi fakt i realiteti politik botëror, pra a ka realitet përtej asaj që gjuha cakton dhe si e shikoni ju këtë përthyerjen midis termave të gjuhës socialiste dhe gjuhës liberaliste në Shqipëri?  

 

Në njëfarë mënyre qëllimi i të dyja pjesë të librit ka qenë të tregojë mënyra se si ne i qasemi realiteti është gjithmonë ideologjike. Dhe gjithmonë ka kategori mendimi, mënyra se si ne strukturojmë të kuptuarit të realiteti histroik, institucional, ekonomik, etj në mënyra të ndryshme në sisteme të ndryshme, pavarësisht se mund të ketë brenda këtyre sistemeve edhe shpërfaqje ose mënyra se si njerëzit arrijnë që ta tejkalojnë këtë ideologjinë që reflektohet në përgjithësi. Ajo që unë besoj është që gjuha n.q.s përdoret në mënyrën që duhet, pra nuk bëhet vegël e retorikës politike, ose vegël e përpjekjes për të manipuluar opinionion, ose n.q.s fyerjet apo komplimentet, të cilat të dyja janë të rrezikshme (pushteti merr dy forma, nga njëra anë të kërcenimit dhe nga ana tjetër të komplimentave), për mendimin tim ndoshta nuk janë aq të rrezikshme, por nga të dyja duhet të kesh kujdes. N.q.s gjuha perdoret në një mënyrë sa më të zhveshur nga këto, pasoja ose tendecna, atëherë unë them se gjuha reflekton një të vërtetë me të thellë që është arsyeja e njeriut. Dhe kjo është çështje shumë e thellë filozofike për të cilën jo të gjithë janë shumë të bindur. Ka njerëz që thonë që çdo gjë është relative dhe kontekstuale etj. Por bindja ime filozofike është se ka diçka në strukturën e komunikimit që reflekton një arsye të përbashkët që është në njëfarë mënyre, mënyra për të arritur të vërtetën. Nëpërmjet diskutimit, debatit, shkëmbimit të ideve, kjo e vërtetë gjithmonë arrihet nëse institucionet ndërtohen në atë mënyrë që ne ta kemi këtë shkëmbim. Nëse institucionet ndërtohen psh. njëri flet më mirë sepse di më shumë sepse është shkolluar më shumë, por ka mundësi gjuhësore dhe intelektuale, atëherë ky debat nuk ndodh dot sepse krjohet asimetri të pushtetit nëpërmjet gjuhës, të cilat nuk i lejojnë njerëzit të komunikojnë në mënyrë të barabartë.

Personazhi juaj është kompleks, në planin e eksperiencave, e qasjeve dhe të multitask në njëfarë mënyre. Gëzohem që kemi një filozofe shqiptare, është e rrallë për femrat. Ju jeni rritur në një mjedis shumë kompleks, kishit një të afërmin tuaj në burg, nga ana tjetër ishit vendosur në mes të Durrësit. Mamaja ishte mësuese, babai ishte drejtor porti. A ka një kontradiktë këtu? Zakonisht ata që kishin të afërm në burg, ishin të internuar ose diku tjetër.

Është e vërtetë që gjyshi im nga njëra anë ka qenë 15 vjet në burg dhe gjyshja ime ka qenë në internim për 2 të 3-tat e jetës së saj dhe nga ana e mamasë njëri gjysh është hedhur nga hetusia, ndërsa pjesa tjetër kanë qenë të shpronësuar dhe kanë bërë vetëm burgun që bënin familjet e shpronësuara. Në vitet ’80 familja ime ka lëvizur nga internimi në Kavajë dhe ka ardhur në Durrës. Gjyshi kishte dalë nga burgu. Ka hyrë në ‘46-n dhe ka dalë në ‘70-n dhe kanë marrë një lloj rehabilitimi dhe janë kthyer në Durrës. Gjithmonë kur e pyes mamanë për këtë dhe faktin që ata kishin shkuar në universitet, ime më e shpjegonte që në periudhën kur ata kanë aplikuar për universitet, Shqipëria ka qenë në marrëdhënie të mira me Bashkimin Sovjetik dhe kjo ka qenë një periudhë e komunizmit shqiptar që ka qenë pak më tolerante se ato që janë pasuar më vonë me revolucionin kulturor etj. Dhe në njëfarë mënyre, kjo histori është aty në libër e përshkuar në këtë mënyrë, për të treguar që edhe brenda historisë së socializmit shqiptar, ka pasur nuanca, pra ka pasur periudha kur pushteti “kafshonte” shumë fort, ka pasur dhe periudha kur pushteti dobësohej dhe këto reflektohen edhe në luftën politike midis elitave komuniste shqiptare. Babi ka qenë drejtor Porti pas viteve ’90. Deri në vitet ’90 ka qenë punëtor në Rrushkull dhe ngrihej që në orën 04:00 të mëngjesit dhe udhëtonte dhe unë nuk e shihja fare me sy. Ai ishte me astëm, sepse e kishte marrë në internim në Kavajë duke jetuar në një stallë lopësh dhe kishte shumë lagështi. Astmën e kishte marrë atje dhe ishte gjithë jetën i sëmurë, megjithatë çdo mëngjes çohej dhe shkonte punonte nga Durrësi në Rrushkull pa mjete transporti. Me siguri ka pasur të persekutuar shumë më të goditur nga sistemi në Shqipëri, por ka pasur edhe të tjerë që kanë qenë shumë më të favorizuar. Unë jam rritur në Durrës me jashtëzakonisht kujdes nga familja, me gjyshen që më fliste frengjisht, me prindërit që megjithë skarcitetin ekonomik, mundoheshin të ma bënin jetën sa më të lehtë. Dhe fëmijëria ime ka qenë një fëmijëri që kur nuk e di që vjen nga një familje e persekutuar dhe kur nuk të kanë goditur direkt nuk e vë në dyshim realitetin në të cilin jeton, sepse je i rrethuar nga dashuria e të afërmve dhe të tjerat janë kode sekrete si ato që unë përshkruaj në libër që janë hapur më vonë.

Në vitin ’90, GDP për Capita në Shqipëri ishte 200-400 dollarë. Sot kjo shifër ka shkuar mes 6 mijë dhe 10 mijë dollarëve, duke pasur parasysh dhe nivelin e ekonomisë informale. Kanë kaluar 30 vjet, që janë një çast në historinë e Shqipërisë, pra ky farë kapitalizmi që ne kemi pasur, aq sa kemi pasur, shume difektoz arriti që për 30 vjet të 20-50-fishojë GDP. Pse jeni e pakënaqur nga liberalizmi shqiptar, kur edhe fati juaj personal është i gjithi i transformuar nga A në Zh nga mundësitë e liberalizmit?

Sa i përket përmirësimeve të Shqipërisë, unë kam  dy përgjigje. E para, GDP-ja për mendimin tim nuk ka shumë rëndësi sepse ajo që ka rëndësi është shpërndarja e të ardhurave dhe pabarazia është rritur shumë në Shqipëri. Nëse ty të intereson koncpeti i lirisë, atëherë duhet të të interesojnë liria e barabartë. Liria duhet të jetë për të gjithë, jo vetëm për ata që kanë mundësi. Mund të thonë se shiko në Shqipëri ka kaq shumë të mira, për mendimin tim përderisa ka shtresa shoqërore që janë akoma në kushte tepër të pabarabarta atëherë kjo mua nuk më kënaq. Çështja është, si shpjegohet që përkatësia jote klasore materiale, nuk koicidon me bindjet e tua politike dhe kjo është ajo kompleksiteti në njëfarë mënyre e identitetit. Nuk besoj që bota, është një botë ku njeriu është ujk për njeriun dhe kush ja del i merr meritat e asaj që ka bërë kur ia ka dalë dhe gjithë të tjerët duhet të mësojnë dhe ata t’ia dalin. Mendoj që ka pasur fatin që ndryshimi i sistemit të sjellë një lloj ndryshimi në familjen time, që më ka mundësuar mua që të shkollohem, nuk do të kisha arritur kurrë këtu nëse do të kisha mbetur në atë sistem, por ka edhe shumë njerëz të tjerë që kanë humbur jetën duke shkuar në Itali me varka klandestine, që ndoshta nuk do ta kishin humbur jetën. Pra jo për të gjithë ky ndryshim sistemi ka funksionuar në mënyrën  që duhej të funksiononte për t’i garantuar lirinë e tyre. Dhe problemi që unë kam filozofik, është po unë jam e lirë është e vërtetë, jo vetëm nga ana filozofike, por edhe materiale, por unë nuk jetoj në një botë të lirë, në një botë që liria i garantohet të gjithëve. Dhe kur ti nuk jeton në një botë që liria të jetë e përbashkët, ateherë ajo që ju mbetet fëmijëve të tu është shumë shqetësuese. Ajo që më bën kritike është se, nuk është në interesin tim personal. Interesat e mia personale shërbehen shumë mirë nga ky sistem, në fakt më mirë se në çdo sistem tjetër, paguaj taksa më pak, kam gjithë mundësitë për të lëvizur etj, po nuk mendoj se njeriu nuk jeton vetëm për interesin e tij personal. Dhe nuk besoj se bindjet tona politike (dhe këtu është një nga problemet filozofike më të rëndësishme dhe të të majtës dhe sidosom të të majtës) është kjo ideja se përkatësia klasore dhe bindjet politike duhet të jenë e njëjta gjë. Pra ti je nga kjo klasë shoqërore dhe atëherë duhet të kesh këto bindje. Mirëpo kjo do të thotë që meqënëse klasat shoqërore të privilegjuara janë ato që bëjnë historinë, ato të tjerat që nuk janë nga klasa të privilegjuara i bie të mbeten viktima, sepse nuk dalin asnjëherë në sipërfaqe. Është shumë e rëndësishme që bindjet politike të formohen sipas arsyes dhe duke parë se çfarë i rrethon, në çfarë shoqërie jetojnë, çfarë kritikash ka për atë shoqëri, si mund të ndërtohet një shoqëri më e mirë dhe si mund ta bëjmë këtë në mënyrë që të mësojmë nga dështimet e të kaluarës, që e bën historinë një objekt mësimi në njëfarë mënyre dhe që pësimet të bëhen mësim që të kesh mundësi që kur e krijon kritikën ta ndërtosh në mënyrë sa më efektive.

Nga intervistat e dëgjuara në një nga televizionet kuptova që Popper është një filozof ndoshta interesant për ty, sepse pak a shumë ti u shprehe se “nga ai komunikim, edhe nëse dy kundërshtarë nuk merren vesh sqarohet diskursi”. Kam të drejtë, kam kuptuar mirë?

Po është e vërtetë, atë që po përpiqesha të thosha është kjo ideja e idealit diskursiv të Habermasit, pra që ideja që nëpërmjet dialogut n.q.s ai ndodh në kushte të barabarta atëherë në arrijmë të kuptojmë të vërtetën dhe nëpërmjet dialogut kritik mund të ndërtojmë atë që duhet. Dhe për Popperin jam dakord. Në fakt jam më shumë me Lakotos, por qasja në filozofinë e shkencës është pak e  njëjtë pasi ideja është që ne mësojmë nga teoritë filozofike, si teoritë shkencore mësohen duke gabuar. Ne nuk kemi një ide çfarë është e drejta dhe e realizojmë atë të drejtën, por fillojmë me intutita, me koncepte që janë më primitive etj., dhe pastaj këto koncepte zhvillohen duke pësuar në njëfarë mënyre, duke dështuar. Lakatos e zhvillon këtë teori dhe e aplikon në shkencat shoqërore. Kjo si model filozofik dhe kërkimi shkencor është pjesë shumë e rëndësishme e punimeve të tjera të mia akademike. Por ideja që shfaqet në libër është që ne nga dështimet mësojmë vetëm nëse arrijmë që të ngrejmë dialogun në mënyrë të drejtë.

A përcaktoni dot sot tre vlera autentike shqiptare që janë kongruente me demokracinë, sepse shumë e kritikojnë, por asnjë nuk e mbron dhe është një problem shumë i madh.

Nuk besoj që asnjë komb nuk ka vlera të përbashkëta. Unë them që në çdo territor politik, gjeografik ka pluralizëm iderash, shumë shpesh kundërshti midis tyre dhe është shumë e vështirë që këto të sintetizohen dhe të jepet përkufizim i përgjithshëm se kush janë vlerat shqiptare, apo gjermane, angleze apo afrikane etj. Por për mendimin tim vlerat janë universale dhe ajo që kemi ne janë disa procese historike në të cilat disa grupe apo individë i reflektojnë ose jo këto vlera. Prandaj jam pak skeptike dhe nuk i përkufizoj shpesh pasi jam dhe shumë kritike kur ato përdoren për të thënë të tjerve psh., që “ju duhet të arrini vlerat europiane”. Ideja është që emigrantë nga vende të ndryshme të botës kërcënojnë mënyrën e jetesës dhe vlerat europiane dhe unë kam shumë vështirësi me këtë koncept pasi për mendimin tim, ai përdoret në mënyrë përjashtuese dhe i jep një lloj homogjeniteti, një entiteti që është shumë kompleks dhe nuk i shërben askujt përveç këtyre projekteve të përjashtimit.

Ju personalisht e ankoroni demokracinë te liria, pra i jepni një formë, dhe kur t’i i jep konceptit një formë, e izolon, e bllokon dhe ai mbetet i pandryshueshëm.

Është e vërtetë shumica e studimeve të mia, nëse do t’i fusje në një shkollë filozofike, hyjnë në këtë brezin e katërt të shkollës së Frankfurtit. Është një lloj sinteze, ku elementi kantian i lirisë bashkohet me elementin e analizës së institucioneve ekzistuese, analizës sociologjike. Tani pyetja është: A ëshë çdo mënyrë institucionale se si ne e ndërtojmë lirinë kufizuese e lirisë në njëfarë mënyre sepse i jep një kuptim më specifik. Këtu do t’i kthehesha pyetjes për Lakatosin. Kjo ndodh me çdo gjë. Ne në matematikë kemi vlera, mënyra universale që na shërbejnë për të ndërtuar teori shkencore me të cilat ne eksperimentojmë dhe mundohemi të kuptojmë realitetin. Dhe të njëjtin arsyetim ua zbatoj shkencave shoqërore dhe them “ne kemi vlera universale, ndërtojmë procese historike dhe politike, në të cilat këto vlera informojnë një institucion dhe pastaj mundohem të shoh se çfarë nuk shkon te këto institucione. Kemi një proces që shkon induktivisht, deduktivisht dhe që ndërtohet në kohë historikisht, nëpërmjet të cilit mundohemi t’i afrohemi gjithnjë dhe më tepër këtij ideali të lirisë.

Ideja është që ta bëjmë politikën, për hir të politikës brenda pushtetit, jo unë dal nga shpella, iluminohem, zbres dhe kthehem brenda dhe ju them të tjerve çfarë është e vërteta.

Unë besoj tek universalet, besoj tek ideja dhe nuk është se kush vjen nga shpella është filozof. Unë mendoj se të gjithë njerëzit e kanë aftësinë për të kuptuar se çfarë kërkon morali dhe kjo është një teori e Kantit, që brenda nesh ka gjithmonë një intuitë morale. Psh. ti mund të jesh shumë i pasur, por kur sheh një të varfër, kupton që diçka nuk shkon dhe pyet veten pse nuk shkon. Ose kur shikon mashtrimin, je dikush që dëtyrohesh të mashtrosh, por e di brenda vetes, që kur ke mashtruar ke gabuar.

Nga ’45-a dhe këte një pjesë e mirë e botës është bazuar tek sistemi kapitalist dhe liberalizmi të gjithë indikatorët, për jetëgjatësinë, shëndetësinë, kulturën janë rritur me shumëfish. Madje gjykoj se që nga ’45-a dhe deri në momentin kur po flasim, historia e njerëzimit nuk ka pasur ndonjëherë shoqëri më të mirë deri më sot. Dhe kjo është falë liberalizmit dhe kapitalizmit. Kush do ta mendonte në ’45-n që do të arrinim në këto nivele që jemi sot, niveli i dijes, i kulturës, i shkencës. Atëherë pse kritikohet akoma liberalizmi kur jemi në këtë gjendje? Qoftë edhe nga ju.

 

Se nuk jemi në fakt në këto indikatorë. Këto janë indikatorë që i aplikohen vetëm një pjese gjeografike shumë të kufizuar të botës. Ju thatë që kapitalizmi i ka realizuar objektivat e tij, në fakt objektivi i kapitalizmit është që e gjithë bota të jetë kapitaliste dhe nuk është kështu. Nuk është e gjitha bota kapitaliste. Ka shumë vende që janë nën zhvillim, ka shumë vende që janë rurale, të bazuara në bujqësi etj. Përsa i përket përfaqësimit politik, ideja, misioni i idealit është që të realizohen liberalizmi nga ana politike. Edhe kjo nuk është e vërtetë, pasi në shumicën e botës nuk ka sisteme liberale që funksionohet sipas idealeve të liberalizmit. Armiqtë e klasës kanë ekzistuar në çdo sistem. Mund të jesh liberal dhe të kesh armiq klase dhe këta armiqtë e klasës më mirë mos ta thonë të vërtetën. Ideja është që ne jemi në një sistem në të cilin ka mundësi për debat dhe diskutim. Dhe avantazhi i sistemit në të cilin jemi është që i ka mundësuar që të ngrihen këto kritika dhe që tregojnë kontradiktat e veta të sistemit. Dhe një nga kontradiktat kryesore të sistemit është që në qendër të liberalizmit është koncepti i lirisë për të gjithë dhe kapitalizmi e bën të pamundur këtë, pra sistemi ekonomik e bën të pamundur arritjen e idealeve filozofike dhe kërkon një rishikim të marrëdhenieve shoqërore në të cilat këto ideale të mund të realizohen. Statikisht nuk është e vërtetë që bota është përmirësuar. Ka vende në të cilat vazhdon të ketë probleme të jashtëzakonshme shoqërore dhe në fakt krizat edhe të demokracive perëndimore që ne po shohim kanë një arsye.

1.5 miliardë njerëz kanë dalë nga varfëria nga ’70-a e këtij. Nga të gjitha të dhënat dhe indikatorët ekonomikë, socialë, shëndetësisë, jetëgjatësisë janë të gjitha në rritje.

 

Varfëria është një koncept dhe pabarazia një koncept tjetër. Ti mund ta kapërcesh varfërinë, por pabarazia është një çështje tjetër dhe për mendimin tim problemi i këtij sistemi është që nuk po arrin të zgjidhë çështjen e pabarazisë dhe duke mos zgjidhur këtë nuk zgjidh dot as çështjen e përfaqësisë së pabarabartë. Dhe ky është një problem shumë i madh, pasi ideja  në liberalizëm është që t’i të mbetesh i lirë, kur vendos për ligjet e tua, dhe nëse t’i je i pabarabartë dhe nuk je i lirë atëherë ti nuk vendos për ligjin, ti bëhesh pre e ligjit, ligji vendos për ty, pra ti nuk ke autonominë dhe kjo është baza e kritikës pak a shumë.

Ju profesoreshë e vini gjithmonë theksin te pabarazia dhe liria, dhe mesa kuptoj doni barazinë e rezultatit jo të mundësive apo jo?

Barazia është barazi mes të pabarabartëve se psh., ne kemi këtë shishen e ujit dhe e kemi të dy njësoj, por ti ke më shumë etje, unë kam më pak etje dhe mënyra se si e pijmë është e ndryshme. Pra ideja është të jetë një koncept barazie në të cilën  nuk është problemi te rezultatet pasi ato varen nga aspiratat dhe ato janë të ndryshme. Ideja është që secili të ketë mundësi të realizojë kapacitetin njerëzor që ka brenda vetes. Ka njerëz që kanë kapacitet, talent, aftësi të jashtëzakonshme dhe nuk i realizojnë dot këto kapacitete për shkak të rrethanave në të cilat jetojnë.

Liberalizmi e lejon barazinë, e ka në ideologjinë e tij që barazia e mundësive dhe shanseve për gjithsecilin është një nga tiparet e liberalizmit.

Ai mund ta ketë në ideologji, por në Kushtetutat liberale ka një ndarje në mënyrën se si ndahen mundësitë ekonomike që nuk e bën këtë të mundur. Në Amerikë është sistemi i lobit nëpërmjet të cilit influencohen rezultatet politike, zgjedhjet e lira, financimet e partive etj. Këto janë të gjitha pjesë e sistemeve ligjore të vendeve liberale, pjesë e kushtetutave të tyre dhe një asimetri pushteti e cila është pjesë e këtyre strukturave që në mëshirimin  e tyre më të thellë. Psh. nuk është një problem  që ti bën zgjedhje. Bëhen zgjedhjet dhe ti mund ti fitojë zgjedhjet kushdo, sepse ti i financon zgjedhjet nëpërmjet lobingut. Kur ti i financon zgjedhjet nëpërmjet lobimit, ai që nuk ka të njëjtat mundësi lobimi, nuk arrin do ta fitojë zgjedhjen është kaq e thjeshtë.

Jeni ju për rrogën minimale botërore?

Unë jam për një rikonceptim të marrëdhënieve globale në të cilën të gjitha shtetet shihen si të integruara nga ana ekonomike dhe politike në mënyrë që kur vendosen shanset e njërit vend të kenë parasysh edhe shanset e qytetarit të një tjetër vendi. Pra jam për një demokraci që nuk kufizohet nga demokracia kombëtare, pra që është një demokraci globale. A jam unë për rrogën e njëjtë në të gjitha vendet e botës? Kur vendosen rrogat duhet pasur parasysh konteksti ekonomik. Sepse 100 dollarë në Shqipëri vlejnë më shumë se në Norvegji. Kur vendosen rrogat, vendosen sipas indikatorëve ekonomikë, për të cilat unë nuk kam as ekspertizë që të flas. Unë po them që vendosen sipas kontekstit institucional të shteteve përkatëse, por ajo që duhet bërë është që kur vendosen politikat financiare, ekonomike të këtyre shteteve, të mos jetë e gjithë bota e marrë peng nga një grup shtetesh G20, që vendosin për të gjitha vendet e botës.

Brenda në libër vura re shumë lloj lirish. Është liria që ti fiton duke ndryshuar sistemin, liria e të shprehurit. Gjatë sistemit, liria e fshehtë e të menduarit, më pas liria financiare, liria e lëvizjes. Liria përgjithësisht është nocion personal. Gjithashtu ne lirinë  e ngremë në shkallë sociale. Duhet një angazhim social për ta shtruar këtë lirinë në plan shumë më të gjerë. Normalisht me angazhim social unë kuptoj anagazhim politik. Është një nga dilemat e mia personale të brendshme, i jam larguar politikës për të ruajtur lirinë personale. Një angazhim politik i mundshëm, duke qenë se jeni lektore e shkencave politike, a nuk e kufizon lirinë?

Unë mendoj se angazhimin politik ne e kemi të gjithë brenda vetes. “Njeriu është qënie politike”, thoshte Aristoteli. Kur mendon politikisht, do të thotë që ti mendon për pasojat e veprimit të tyre, për botkuptimin tënd etj. Nuk besoj se angazhimi politik e kufizon lirinë. Jam shumë dakord që ka shumë ide dhe individë të ndryshëm kanë përfaqësime të ndryshme të lirisë, e konceptojnë ndryshe, vijnë nga eksperienca të ndryshme dhe kjo është shumë e rëndësishme të vlerësohet. Dhe nëpërmjet shkëmbimit demokratik, unë mendoj se procesi arrin t’i zgjidhë këto nëse ndërtohet në mënyrën e duhur. Ideja ime nuk është  që t’i ke një koncept lirie dhe një teori shteti se si duhet realizuar kjo dhe ua zbaton të gjithëve nga lart poshtë, por ti ngre një kritikë të shoqërisë që të ve në pritë pakënaqësitë shoqërore, nëpërmjet të cilës mundohesh të ngresh ndërgjegjësimin shoqëror për këtë. Roli i intelektualit të angazhuar ose intelektualit politik është se duke ngritur ndërgjegjësimin  shoqëror ajo gradualisht kontribuon në ndërtimin e procesve nëpërmjet të cilit të gjithë individët shfaqin natyrën e tyre politike dhe arrijnë ta kanalizojnë në mënyrën e duhur. Të gjithë njerëzit duken sikur bëjnë politikë gjithmonë. Dhe ne nuk duhet ta reduktojmë politikën në politikën e politikanëve, sepse politika është për të gjithë dhe ne duhet t’ua marrim politikanëve dhe jo të duam të bëhemi si ata. Duhet të jetë një ide një rikonceptim i politikës që është një ide demokratike për të gjithë që fuqizon qytetarët dhe që i bën armë kritike ndaj pushtetit.

Si i shikoni këto ide në raport me atë që ju mendoni në raport me qeverinë shqiptare aktualisht? Cili është qëndrimi juaj, për kryeministrin Rama në këtë rast?

Qeveria shqiptare është një qeveri që thotë se është socialdemokrate. Në fakt për mendimin tim si të gjitha qeveritë e tjera socialdemokrate të Europës Perëndimore dhe Lindore në këtë periudhë, është në fakt një qeveri jo dhe aq socialdemokrate, nuk i reflekton vlerat e vërteta të socialdemokracisë më të mirë. Jam shumë kritike ndaj kësaj qeverie nga e majta. Kam një kritikë thelbësore socialdemokrate, për mënyrën se si shpërndahen të ardhurat, se si konceptohet politika publike, marrëdhenia midis pushtetit ekonomik dhe atij politik, që nuk janë kritika specifike ndaj qeverisë “Rama”, sepse nuk e njoh kontekstin specifik, por di që kjo qeveri e qendrës së majtë në Shqipëri ndan shumë karakteristika me qeveri të tjera të qendrës së majtë në Europën Perëndimore me të cilat unë jam shumë kritike. Nuk kam kritika specifike, pasi nuk jam këtu dhe nuk mund të marrë pjesë në debate që nuk i njoh, por kam një kritikë të përgjithshme që e kam për të gjithë qendrën e majtë në përgjithësi, që është bërë një lloj versioni tjetër i së djathtës. Nuk është edhe aq e majtë, më sepse nuk ka vlerat socialdemokrate tradicionale që kanë themeluar socialdemokracinë europiane dhe do të doja shumë që në Shqipëri të kishte një lloj presioni qytetar ndaj një qeverie të majtë, për ta bërë akoma më të drejtë dhe për ta cuar drejt këtyre aspiratave socialdemokrate që kanë aspiruar historinë  e socialdemokracisë, por për shkak të shumë arsyeve që kanë të bëjnë me kapitalizmin, globalizmin, mënyrën se si demokracia dhe kapitalizmi shkojnë bashkë e bëjnë shumë të vështirë për një qeveri të qendrës së majtë që t’u qëndrojë atyre idealeve të majta që e kanë sjellë në pushtet. Ka raste tani që partitë politike tani në Evropën Perëndimore nuk vijnë më në pushtet me ideale të majta, por mundohen të kapin të djathtën me retorikat e emigracionit, kundër tij, apo retorika përjashtuese etj. Por në përgjithësi nëse ka vullnet politik për të qenë i majtë, për medimin tim duhet një lloj kritike qytetare që t’i zgjojë gjithandej, jo vetëm këtu.

Ju ia thoni këto kryeministrit Rama? Ju jeni një zë shumë i fuqishëm dhe do të doja që të bëhet publike kritika.

Po ja them, nuk e kam problem, ua them të gjithëve.

Nisur nga këto ide që keni dhe nga ato vlera që ju përmendet për socialdemokracinë. Çfarë mendoni për arsimin e lartë publik në Shqipëri? Është drejtimi i duhur për sektorin shtetëror, po e lemë sektorin privat sepse është një sektor i vogël dhe po sulmohemi goxha edhe pse ne e kaluam provën me këto proceset e akreditimit.

Sapo kam filluar që të merrem me këtë. Ende nuk e kam studiuar mirë. Arsyeja pse ju bashkova bordit ishte se doja të kuptoja më mirë politikat publike në lidhje me arsimin e lartë në Shqipëri. Megjithëse kam qenë jashtëzakonisht kritike ndaj reformës së arsimit që është bërë. Edhe për mënyrën se si është konceptuar, sepse isha kritike që në Angli dhe e di se këtu është importuar modeli i Britanisë së Madhë, për të cilin unë kam qenë jashtëzakonisht kritike që kur u bë në Angli, edhe për mënyrën se si u zbatua në Shqipëri. Meqënëse ne mësojmë nga pësimet. Ne reformën tani e kemi dhe duhet të punojmë me atë që kemi dhe të përmirësojmë atë që kemi. Por për ta përpunuar duhet ta njohesh, dhe unë sapo kam filluar dhe nuk i njoh detajet. Në përgjithësi në parim edhe në Angli edhe në Shqipëri, unë jam për përforcimin e universitetit publik.

Duke rregulluar tarifat?

Unë mendoj që arsimi duhet të jetë falas për të gjithë dhe nëse ka interesa, si (psh. në vendet skandinave ka dhe universitete private), nuk është se mbyllen universitetet private. Por mendoj që si aspiratë e një qeverie të majtë arsimi duhet të jetë falas nga kopshti e deri në universitet.

Diçka që më intrigoi në libër ishte marrdhënia juaj me besimin. A besoni ju që jeni tekstshkruesja e vetme e fatit tuaj?

Unë jam kantiane dhe Kanti të ndihmon shumë në këto pyetjet metafizike. Një nga gjërat më interesante të filozofisë së Kantit është që ka të bëjë me kufijtë e njohjes. Ka të bëjë me ndarjen midis pyetjeve që ia vlen të ngrihen dhe që nuk ia vlen të ngrihen sepse nuk i jep dot përgjigje. Dhe pyetja e Zotit është një nga ato të Kantit. Ai thotë “ne nuk e zgjidhim dot këtë. Kështu që është një lloj agnosticizmi, as ateizëm, as besim. “Që thotë lëre Zotin në punën e vetë, n.q.s ka, në rregull, dhe n.q.s s’ka, sërish në rregull”. Por ajo që thoshte gjyshja ime “ne Zotin e kemi në ndërgjegje”, në fakt për mua ka qenë shumë e rëndësishme për të më çuar në këtë qasje filozofike. Që megjithse ti ke vënë mënjanë këtë çështje teologjike, ndërton një shoqëri dhe një ide të njeriut që mund të mbështetet në vlerat që ai i jep vetë, pra nuk ka nevojë për të pasur arsye mbi arsye për të gjetur të vërtetën. Për mua kjo ka qenë shumë e rëndësishme nga ana filozofike. Unë besoj se ne kemi të gjithë mundësinë, duke pasur këtë lirinë morale brenda nesh për të qenë kritikë. Dhe kjo është një shfaqje shumë e rëndësishme e lirisë, por nuk është e mjaftueshme sepse kushtëzohet dhe nga arsyeja praktike dhe reflektimet institucionale dhe sociologjike etj. Ajo që thotë gjyshja ime është shumë e rëndësishme si bindje, që ta kesh si motivim, por duhet të jetë e rëndësishme për të motivuar dhe një lloj kritike shoqërore, sepse nëse ngelet në nivelin e individit ajo të çon në një lloj paralize që pastaj nuk zhvillon arsyen në raporte midis njerëzve.

Ju keni bërë një deklaratë në median vizive, që “libri është një “atribut” të atyre që lindën në fundin e historisë”, pra të brezit tuaj. A kemi ne nevojë për një debat të historisë, të asaj që na është thënë se është, ose të asaj që jemi?

Mendoj se ne gjithmonë e kemi një debat për historinë. Nuk është se nuk kemi pasur debat. Debati merr forma të caktuara në momente të caktuara, për arsye të rrethanave të caktuara dhe ajo që bëhet është që një person i shoqërisë civile fillon të fusë në atë debat një element tjetër, ose të ngrejë një botkuptim tjetër. Ajo që jam përpjekur të bëj unë është që debati për historinë duhet t’i shërbejë të ardhmes. Nëse nuk i shërben të ardhmes, ajo është interesante për historianët, për atë që duan t’i tregojnë gjërat, sepse ju pëlqen të tregojnë histori, por nëse nuk i shërben një projekti të rikonceptimit të identitetit të individit dhe shoqërisë, atëherë debatet historike janë përralla ose histori. /Gazeta Liberale

 


KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back