Kryesore

Fishta që nuk njohim

               Publikuar në : 10:18 - 25/10/21 liberale

Tonin Çobani

Kjo monografi për Gjergj Fishtën është strukturuar me nëntitullin: Vende, Vite, Vepra (ose Veprimtari). Pra, ka një gjeografi të lëvizjeve të Fishtës (emërvendet), një kronikë të përgjatë viteve dhe botimet autoriale (letrare e publicistike). Por jo vetëm kaq, ka edhe vepra të tjera të Fishtës që lidhen me veprimtarinë e tij të spikatur si dalëzotës i shqiptarizmës (kur kishte dhe s’kishte një shtet shqiptar): si diplomat e politikan aktiv, si dhe, si mbrojtës i merituar i kulturës kombëtare shqiptare në mënyrë të vazhdueshme.

Në çdo fundkapitulli ka edhe një njësi (ta quajmë ‘trinom’) të Fishtës me miqtë e tij: bashkëpunëtorë të afërt dhe individë që kanë ndikuar në produktin e bëmave fishtjane (ose ndonjë që i është kundërvënë atij duke i futur shkopinj ndër rrota). Kështu, një trinom e përbën Gjergj Fishta me Ndre Mjedën dhe Lumo Skendon. Është pjesa e fundit e kreut të shtatë (“Shkronjat shqipe”) që përqas rolin e Fishtës në Kongresin e Manastirit. Trinomi (Fishta, Mjeda, Skendo) ka pranëvenë protagonistët kryesorë të asaj veprimtarie me përmasa mbarëkombëtare, prandaj përbën një njësi interesante të monografisë. Ajo pranëvënie i jep përgjigje, në një farë mënyre, edhe disa opinioneve që kanë nxitur spekulime gjithfarëshe. Dhe vazhdojnë të nxisin, edhe sot e kësaj dite.

Kush është Poeti Kombëtar Gjergj Fishta ?

Ka mbërritur deri në ditët e sotme një fotografi që e tregon Gjergj Fishtën me katër dekorata në gjoks. Dy prej tyre janë perandorake (“Mearif, kl.II, 1912”, akorduar prej Qeverisë Osmane dhe “Ritterkreuz, 1912”, prej Austro-Hungarisë); e treta vjen prej Papa Piut XI (“Medaglia di Benemerenza, 1925”) dhe, e katërta, prej mbretit të Greqisë (“Phoenix, 1931”).

Ekziston edhe një “dekorim” tjetër, ta quajmë, princor, që nuk kishte se si të varej në qafë, sepse ka qenë një dhuratë e shtrenjtë prej Krajl Nikollës së Malit të Zi: një komplet (lugë, pirun, thikë) prej ari, që Fishta e mbante në një vend të dukshëm të dhomës së tij në Kuvendin e Gjuhadolit dhe kishte dëshirë t’ua tregonte miqve, duke shtuar, jo pa ironi, se “këto janë punë krajlash”. Sot me të drejtë vjen pyetja: ç’kuptim kanë “këto punë krajlash” për një frat, për një poet të çfarëdoshëm, apo Poet Kombëtar, siç është Gjergj Fishta?

Më parë se të formuloj një përgjigje diqysh të pranueshme për pyetjen e ngritur, po rreshtoj edhe disa ‘dekorata’ të tjera ose më saktë vlerësime për Fishtën.

Qysh me 1911, me rastin e 50-vjetorit të çeljes së Shkollës Françeskane në Shkodër (1861-1911), klubi “Gjuha Shqipe” i atij qyteti i ka dhuruar Fishtës një “Kurorë të Argjendtë” dhe shkollës që ai drejtonte dy relieve artistike që simbolizonin Atme e Fe (Foto Marubi). Pas disa vitesh “Kurorën e Argjendtë” do ta pasurojë qyteti i Beratit, i cili më 1917 i dhuron poetit shkodran një “Pendë të Artë”, dorëzimi i të cilës i qe ngarkuar Luigj Gurakuqit, gjatë një vizite në qytetin e njëmijë e një dritareve. Të dy mirënjohjet, “Kurorën e Argjendtë” të shkodranëve dhe “Pendën e Artë” të beratasve, Fishta i mbante së bashku në një kornizë të drunjtë, dëshminë e së cilës e ka fiksuar në celoluid Foto Pici.

Në vitin 1929, Urdhri i Françeskanëve i akordon Fishtës titullin “Lektor Jubilatus” (ose “Doktor Honoris Causae” në Teologji dhe Filozofi), ndërsa më 1939 Akademia Italiane e shpall anëtar të vetin si poet, me të drejta të barabarta me anëtarët e tjerë, përfshirë muzikantët me famë botërore, Pjetër Maskanjin e Lorenco Perosi-n, si dhe psikologun, gjithashtu, mjaft të njohur, Agostino Gemelli-n, me propozimin e të cilëve Fishta qe pranuar anëtar i asaj Akademie. Është vendi këtu të bëjmë me dije se Fishta nuk e pranoi një dekoratë që “i ofroi okupatori italian për me zbutë fyerjen dhe zemërimin e tij dhe të kombit të tij”,- si shkruan Dom Zef Gilaj në artikullin “Me At Gjergj Fishtën Akademik”.

Si poet, Fishta ka qenë njohur edhe më parë në shkallë botërore. Më 1932 ai qe ftuar dhe pranuar anëtar i Unionit Ndërkombëtar të Poetëve me qendër në New Jork, ku bënin pjesë 60 kombe. Ndonjë studiues ka shkruar se emri i Fishtës ka qenë diskutuar edhe për Çmimin Nobel. Por kjo duhet vërtetuar nëse ka qenë formuluar ndonjë propozim konkret. Ne jemi të prirë të besojmë atë që ka pohuar Faik Konica, i cili ka qenë një kritik letrar, i ashtuquajtur prej Fishtës, elegantorum. Ai ka thënë për Fishtën se ka një vepër (është fjala për “Lahutën e Malcis”) të krahasueshme me kryeveprat e letërsisë botërore, por duhet të përkthehet së paku në një prej gjuhëve të mëdha evropiane që të marrë vlerësimet e merituara. Fatkeqësisht përkthimi i Lahutës në gjermanisht nuk ka qenë në nivelin e duhur (është fjala për përkthimin e Weigand-it), gjithmonë sipas Konicës.

Sa i përket përkthimit të veprës fishtjane, duhet shtuar se, përveç faktit që vargjet më të hershme (të botuara) të Fishtës, që njohim deri sot, janë shkruar italisht (1892), edhe vargjet më të para të “Lahutës së Malcis” (1900) janë përkthyer shumë herët në italisht prej Luigi Lorecchios, dhe botuar më tepër se një herë në revistën “Shqiptari i Italisë” (1912, 1918). Pjesë më të plota nga “Lahuta e Malcis” janë përkthyer herë pas here në gjuhën e Dantes prej autorësh të ndryshëm, si: Luigj Gurakuqi (La “Besa” conchiusa) , Cosmo Parrino (Canto II, Oso Kuka), Giovanni Giorgiani, Ernest Koliqi , Jul Bonatti etj. Disa këngë janë përkthyer më tepër se prej një autori. Në kapërcyell të viteve ’60 -’70 Ignazio Parrini solli në italisht variantin e plotë të “Lahutës…” së Fishtës në katër vëllime (“Il Liuto della Montagna”, Palermo, 1968-1973): parathënie, koment, përkthim dhe shënime prej Ignanzio Parrino-s. Por, për arsye (dhe mos arsye) tashmë të njohura, në Shqipëri u hesht për turp. U hesht edhe për një botim bilingue (shqip dhe italisht) të një vepre tjetër të plotë të Fishtës: “Jerina ase mbretëresha e luleve” (Jerina ossia regina dei fiori), sjellë në italisht prej Luigj Marlekajt (Bari, 1973).

Në gjermanisht, përveç përkthimit të këngëve të para të “Lahutës së Malcis” (Weigand, 1925), është përkthyer edhe ndonjë këngë tjetër, siç është kënga XII (“Marash Uci”) që vjen nga E.H. Sommert (ndihmuar nga Prof. Dr. Gjergj Pekmezi).Në vitin 1958 na vjen dhe një përkthim tjetër i variantit të plotë të “Lahutës…” prej Maksimilian Lambercit (1882-1963)1 , paraprirë nga monografia “Gjergj Fishta dhe epi heroik shqiptar Lahuta e Malcís” (1949).

Aso kohe Lamberc-i, duke promovuar kryeveprën e Fishtës në gjermanisht (“Lahutën…”), ka deklaruar:

“Lahuta e Malcis është vepra më e rëndësishme e letërsisë shqiptare… (e cila) e meriton që, nëpërmjet përkthimit në gjuhë të tjera, të gjejë hyrjen në letërsinë botërore”.

Në sa Fishtën e quan “Dichtergenius” (Poet gjenial). Jemi në fund të viteve ‘50 të shekullit të kaluar dhe këta konsiderata nuk kishte se si të depërtonin në Shqipëri, as përkthimi i “Lahutës…” në gjermanisht (“Die Laute des Hochlandes”). Por çfarë më çudit më tepër është fakti se ende sot e kësaj dite disa akademikë shqiptarë nuk e përmendin fare “Lahutën e Malcis” në gjermanisht as si vepër të Lambercit: e, pra, Maksimilian Lamberc është ndër albanologët më të mëdhenj të shekullit XX (Elsie).

Po ashtu, përkthyesit në anglisht të kësaj vepre (“The Highland Lute”) që u realizua në pesë vitet e para të Millennium-it të Ri (London, 2005), albanologu Robert Elsie dhe bashkëpunëtorja e tij, poetesha Janice Mathie-Heck, kanë deklaruar: Lahuta e Malcis “është një kryevepër, e cila ka vend në radhën e eposeve të mëdha botërore” (Elsie) dhe se ajo, Lahuta e Malcis: “është një poemë epike monumentale kushtuar popullit shqiptar. Është një këngë lirike kushtuar tokës, një këngë gjaku dhe beteje, një këngë e livadheve të bleruara dhe e të hijshmeve zana të zgjuara, dhe (prandaj) ne menduam se meritonte të tregohej në frymën e atij që e lindi, me gjithë atë ngarkesë të thellë emocionale dhe atë sens të plotë për aventura dhe dashuri që Fishta zotëronte! Është padyshim një vepër klasike, por në të njëjtën kohë vjen e gjallë për lexuesin në gjuhën e sotme të pasur e të larmishme angleze. Mua më duket frymëzuese dhe përqethëse, veçanërisht kur lexohet me zë të lartë… Në të gjitha këto kuptime, “Lahuta e Malcís” e Fishtës është e përjetshme” (Mathie-Heck).1 1 Gazetës Shqiptare, Tiranë, 16 prill 2006. 16 Sa për marrëdhëniet e lexuesit të sotëm me “Lahutën..” e Fishtës, Elsie shton:

“S’ka lexues që të mos e pëlqejë. E kemi fjalën për lexues, që kanë durim të shfletojnë një libër me 15. 613 vargje… Natyrisht, po ta kesh parasysh historinë “politike” të Lahutës dhe të Fishtës, dmth heshtjen mëse 50-vjeçare dhe zhdukjen e eposit kombëtar për një periudhë gjysmë shekullore, për rininë e sotme, nuk është e lehtë të lexohet, aq më pak, të interpretohet. Por… “kush asht trim”, do ta lexojë me një frymë, do ta shijojë e do të mahnitet nga bukuria e Verbit të Poetit. Sot ky monument kulturor merr një rëndësi të veçantë jo vetëm për Veriun, por për tërë Shqipërinë.”

Tani le të formulojmë një përgjigje sa më të pranueshme (por jo të përjetshme, sigurisht) për pyetjen e ngritur qysh në paragrafin e parë të këtij kreu lidhur me atë që Fishta quan “punë krajlash”.

Stolitë në zhgunin e fratit Gjergj Fishta apo në dhomën e tij në Kuvendin e Shkodrës, vlerësimet për të si poet kombëtar a “një udhëheqës intelektual me influencë” (Konica), pavarësisht nga kanë ardhur ata vlerësime (dhe s’kanë ardhur ende), përmblidhen në një dekoratë të vetme, ndonëse tejet të vonuar, në një dekoratë si ajo që iu akordua më në fund “post mortem” në Shqipërinë e tij: “Nderi i Kombit” (2002).

Dhe sado që nuk mund të kemi një fotografi të Fishtës me këtë dekoratë në gjoks, ai është vërtetë nderi i kombit të vet, dhe jo vetëm i kombit të vet, pasi me të drejtë për vlera origjinale të papërsëritshme, Poeti ynë është radhitur (edhe nga studiues të huaj) përkrah Homerit e Virgjilit, Dantes e Shekspirit, Gëtes e Molierit…

Konica ka shkruar diku se “kot përpiqen grekët e sotëm të gjejnë në letërsinë e tyre një vepër më të plotësuar se “Lahuta…”; Kjo, po, është “punë krajlash”. /Gazeta Liberale

 


KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back