Kryesore

Enver Kushi  “Me Moikomin”

               Publikuar në : 11:45 - 28/06/21 Enver Kushi

“Me Moikomin” është libri që autori Enver Kushi ia dedikon mikut të tij të hershëm, duke përmbledhur shënime ditari, letra, shkrime të Moikom Zeqos, edhe në ditët e tij të fundit të jetës. Libri është promovuar para pak ditësh, në 1-vjetorin e ndarjes nga jeta të shkrimtarit erudit Moikom Zeqo.

“Vdekjes dhe harrimit iu bërtas. Unë jam këtu, s’kthehem mbrapsht.” Janë vargjet e Moikom Zeqos, që vdekjes nuk ia ndryshoi dot udhën, por një vit nga ikja, vjen i gjallë në këtë libër që zbulon përmasën njerëzore e atë intelektuale të tij.

Në faqet e këtij libri, pasqyrohen çastet e fundit të largimit nga kjo jetë, si dhe pengjet e tij. “Një nga pengjet e mëdha të tij ishte se e lanë pa punë. Lidhur me botimet, kam një peng të madh, – më tha. Dua të përfundoj një libër të jetës time për arkeologjinë, së dyti dua të shoh të botuar librin për Onufrin, po ashtu një libër për Skënderbeun pasi e kam botuar në shumë pak kopje dhe nuk ka pasur farë jehonë”, dëshmon Kushi.

Letërkëmbimi zë një vend të rëndësishëm, kryesisht ai para Pleniumit të 4, kohë kur edhe u dënua letërsia e tij si hermetike. Më pas u internua në Rrogozhinë, ku sërish u takua me mikun e tij Enver Kushi.

“Me Moikomin”, vjen si kronikë e pasur për një personalitet si Moikom Zeqo, hedhur në letër  në kohe apokaliptike me tërmete e pandemi, rrëfyer me besnikëri e mjeshtëri nga shkrimtari Enver Kushi.

ULËRIMA E KUJTESAVE TË PLAGOSURA

(Në vend të parathënies)

DËSHMI E PARË

Unë, Enver Kushi, rob i bindur i librave dhe i të shkruarit, këtë ditar për Moikom Zeqon, fort të ndritshëm shkrimtar erudit dhe jo vetëm, nisa ta hedh në ca letra të vogla, pasditen e vonë të 20 prillit të vitit të tërmeteve shkatërrimtare 2019 dhe e mbarova pak para mesnatës të datës 23 shtator 2019, ose dy ditë pas tërmetit të fuqishëm të të shtunës së 21 shtatorit…

Gjithashtu dëshmoj se shënimet e mësipërme, i kam hedhur në letrat e vogla, menjëherë sapo kthehesha në shtëpi, pas takimeve me mikun tim Moikom Zeqo, i cili ka qenë i shtruar në dhomën 10, të katit të tretë të Pavijonit të Hematologjisë… Në atë dhomë, që ndodhet në krahun e majtë në fund të korridorit të gjatë, sa herë kam shkuar për ta parë gjatë ditëve të nxehta të verës dhe shtatorit të vitit 2019, kam përjetuar nga afër me shqetësim dhe ankth, gjendjen e rëndë shëndetësore të mikut tim të vyer… Prandaj në shënimet e hedhura në copa të vogla letrash, sapo kthehesha në shtëpi, janë dëshmi për përballjen dhe sfidën ndoshta më të madhe të jetës së tij dhe “dyluftimin” e heshtur me sëmundjen e rëndë të Chronic Lymhocylic Leukemia, me të cilën konkluduan mjekët e një spitali të njohur të Londrës, pas diagnostikimit të datës 8 tetor 2015. Mbaj mend, që pas shkrimit të gazetarit të njohur Xhevdet Shehu “A ka një shtrat për Moikomin?”, botuar në faqen e parë të gazetës “Dita” më 10 nëntor 2015, Moikomi, të nesërmen, në një letër drejtuar kryeredaktorit Thano, mes të tjerash shkruan se është një sëmundje e pashërueshme, kronike, por e kurueshme dhe mund të mbahet nën kontroll, duke ndjekur tërë ciklin e kimioterapisë dhe të shërbimeve të tjera mjekësore. Dhe në prononcimin tim të shkurtër “Apeli drithërues për Moikom Zeqon”, publikuar në gazetën “Ballkan më 12 nëntor 2015, shkruaja: “Ai që i ka dhënë aq shumë letërsisë, historisë dhe kulturës shqiptare, meriton ndihmën e menjëhershme të qeverisë shqiptare për t’u kuruar në një nga klinikat më të specializuara të botës… I bashkohem apelit drithërues të Xhevdet Shehut dhe qindra intelektualëve shqiptarë. Duke njohur mirë karakterin dhe optimizmin e Moikomit, jam i bindur që ai do ta mposhtë sëmundjen e papritur…”.

Dhe këtë besim apo optimizëm të tij, dëshmoj se e kam shkruar edhe në këtë ditar.

 

DËSHMIA E DYTË

 

Shënimet e hedhura në ca letra të vogla, i lashë në një vend të dukshëm të bibliotekës time… Dhe pasi kaloi nëntori, me tërmetin shkatërrues të datës 26.11.2019, erdhën javët jo shumë të ftohta të dhjetorit dhe pas ndërrimviteve, ca ditë me diell të bollshëm. Dhe pastaj ditë të tjera me shira e dëborë në Veri… Dhe pastaj ditët gri të marsit. Edhe e shtuna e datës 7 mars me shumë shi. Dhe në këtë ditë me shi për festën e mësuesit, me Moikomin hëngrëm një drekë me peshk dhe pimë verë shumë të mirë, në një lokal te bodrumet e pallateve të Shallvareve. Ndihej të dielën e 8 marsit, natën e të njëjtës ditë dhe paraditen e të nesërmes, fantazma me kurorë e COVID 19… Dhe më në fund ajo erdhi në kryeqytetin e zhurmshëm dhe kaotik të Shqipërisë, duke shtuar ankthet, frikën nga kjo e padukshme, që kishte gjunjëzuar dhe do të gjunjëzonte shtete të fuqishme si Italia, Spanja, Anglia, Franca… Amerika…

 

Dhe kur u mbyllëm brenda nëpër “shpellat tona”, dëshmoj se pasi mora shënimet e shkruara në ca letra të vogla, që i kisha lënë në një vend të dukshëm të bibliotekës time, u ula në tavolinën e punës dhe nisa t’i zbardh ato, duke i shkruar në letra A-4. Ishte e hëna e parë e javës së dytë të karantinës, e vitit të COVID 19 (16 mars 2020)… Dhe këtë ditar, e përfundova së shkruari, pra të hedhuri në letër A-4, të hënën e katërt të karantinës (30 mars 2020).

 

DËSHMI TË TJERA

 

Nga dritarja e kuzhinës dhe ballkoni kam parë sytheçeljen dhe gjetheçeljen e drurëve të rrapeve… Pikërisht në kohën e sytheçeljes dhe gjetheçeljes, deri sa ato, pra gjethet e rrapeve u bënë si pëllëmbë duarsh fëmije, nisi dhe përfundoi së shkruari ky ditar.

 

Ditën e pestë të shkruarit të këtij ditari, me datën 21 mars 2020, të shtunën, gjithë vendi, nga ora 1300 e kësaj dite, deri në orën 500 të mëngjesit të së hënës, u fut në karantinë të plotë.

 

Po këtë ditë dëgjova në TV kryetarin e komunës së Bergamos, i cili foli për lot edhe të statujave në qytet dhe këmbanat e kishave, që binin papushim, në nderim të qindra të vdekurve nga COVID 19…

Në vend pati lëkundje të lehta tërmeti.

Thanas Dino, shkrimtar dhe kronikan i njohur i Jug Shqipërisë, më mori në telefon e më tha se në Gjirokastër ishin rikthyer një çift lejlekësh, larguar para disa vitesh…

Në Divjakë u çiftëzuan 33 lejlekë, ngjarje që ndodh larg vështrimeve të syve të grabitqarëve njerëz…

Dhe po këto ditë të shkrim-ditarit, arinjtë polarë u zgjuan një muaj më herët se zakonisht, nga gjumi i tyre letargjik. Flitej se shumë prej tyre për shkak të ngrohjes globale, nuk kishin rënë asnjë ditë në gjumin e tyre të gjatë dimëror në skajet më veriore të Europës…

Në TV shoh pamje tronditëse nga Bergamo: dhjetëra makina ushtarake, ngarkuar me arkivolë, që nuk dihet se ku shkojnë, sepse në varrezat e qytetit nuk ka vende për t’i varrosur.

Një mjek dhe disa infermiere, që derdhin lot, teksa dëgjojnë fjalët e fundit të pacientëve të moshuar, që flasin në telefona celularë me të afërmit e tyre.

E diela e fundit e marsit. Ndërrohet ora. Bie shi i paqtë.

Papa flet në Vatikan. Edhe atje bie shi. Një shi i trishtë… Duket sikur qiejt e Romës lotojnë… Dhe Papa thotë: “Është e diela e vajtimit”. Fjalë biblike… Sikur u drejtohen qiejve gri të botës që lëngon.

Flas disa herë në ditë me Moikomin. Thotë se e ndjen veten shumë mirë dhe shkruan e lexon papushim. Ai fle vonë dhe zgjohet herët në mëngjes.

Tri ditë, para se të përfundoja së shkruari këtë ditar, befas i shkëputa lidhjet me Moikomin. Telefoni i tij ishte i mbyllur. Është e premte pasdite. Në Tiranë nis karantinimi, që do të vazhdojë edhe të shtunën, edhe të dielën… Shqetësohem… Është e pamundur të dal nga shtëpia, për të shkuar në shtëpinë e tij… Rrugët e Tiranës xhan-xhin… Vetëm makina policie dhe urgjenca. Telefoni i Moikomit vazhdon i mbyllur.

Ditë e hënë… Duke u gdhirë. Gjumi më ka zënë vonë. Zilja e telefonit më vjen si nga një botë ëndrrash. Ngrihem i përgjumur dhe marr telefonin. Tovi jam, thotë ai.

Duke folur me Moikomin, dal në korridor, kuzhinë, e më pas në ballkon… Po zbardh. Një erë e lehtë tund gjethet e njoma, si pëllëmbë duarsh fëmije, të rrapeve. Qindra e qindra duargjethe, duket se përshëndesin ditën e re… Zëri i Moikomit më vjen herë i largët, herë-herë i thellë, si nga thellësia e ndonjë shpelle… Dukej si zë murgu…

Nga ato që më tha, kuptova zhdukjen e beftë dhe moskomunikimin që prej tri ditësh me të. Dhe i kujtova, një nga poezitë e tij, të titulluar “MURGËRIMI I POETËVE”, ku ai shkruan për poetët e tokës, poetët e ajrit, poetët e zjarrit, poetët e ujit dhe poetët e mendjes… Ah. Po po, tha me të njëjtin zë si të murgjërve. Dhe unë i recitoj vargjet e fundit të kësaj poezie:

 

Poetët e Mendjes

Qëndrojnë në shtëpi,

Shtëpia është bosh.

S’ka mure

Poezia shihet nga çdo anë,

Nga çdo kohë.

Në të njëjtin

Çast.

Ai heshti gjatë. Shumë gjatë. Aq gjatë, saqë gjethet e vogla, si pëllëmbë duarsh fëmijësh, nuk po tundeshin më. Dhe dëgjova prapë zërin si prej murgu të tij. “Dëgjoj sesi ulërijnë kujtesat e plagosura… Kujtesat e plagosura ulërijnë… Kam ditë që dëgjoj…” … Ishte e hëna e javës së katërt të karantinës dhe viti i dytë i Covid 19, kur unë Enver Kushi, rob i bindur i letrave dhe i të shkruarit, mbarova këtë ditar për ditët, javët dhe muajt, kur Moikom Z, fort i ndritshëm shkrimtar erudit dhe jo vetëm, i shtruar në Pavijonin e Hematologjisë, të Spitalit 1, të Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza”, përjetoi dhe përballoi një nga momentet më të vështira të sëmundjes së tij pesë vjeçare.

 

SHTOJCË

 

Javën e katërt të karantinës së plotë, pasi përfundova së shkruari këtë ditar, gjeta në arkivin tim modest letrat që më ka dërguar Moikomi. U gëzova si fëmijë dhe pata ndjesinë e zbulimit të diçkaje shumë të çmuar… Kisha kohë që i kërkoja ato letra dhe ja, më në fund, kur kisha humbur çdo shpresë, duke menduar se mund t’i kisha humbur, i gjeta ato… Ato ishin atje, në një dosje të vjetër ngjyrë gri të hapur. E hapa dosjen dhe nisa t’i lexoj një nga një ato letra, shkruar nga miku im në muaj, stinë dhe vite të ndryshme, duke filluar nga 25 janari i vitit 1972, kur Moikomi kishte nisur punën si gazetar te “Drita” e deri te ato të fundit, të dërguara nga Uashington D.C., kur ai, bashkë me Lidën, Arnisën, Kleitën dhe Epidamnin në vitet 1996-1997, ishin në SHBA. Natyrë e ndjeshme dhe emocionale, siç kam qenë dhe kam mbetur, edhe në këtë moshë, vështrimi m’u mjegullua nga lotët… Dhe kur dola në ballkon, dita me diell të plotë fundmarsi, m’u duk gri. Edhe qielli kështu m’u duk, i mjegullt dhe gri… Ndoshta edhe zëri im, kur i telefonova Tovit, i tillë ishte. Dhe përmes këtyre emocioneve dhe zërit që më dridhej, i thashë atij se kisha gjetur letrat dhe se… Edhe ato që të kam shkruar kur isha në Amerikë, më ndërpreu Tovi. Të gjitha. Të gjitha, thashë unë me të njëjtin zë… Mendoj se ato letra duhen botuar, tha ai. Le të jenë pjesë e ditarit që ke shkruar, shtoi pastaj.

Ishte një ide shumë e mirë e Moikomit. Tashmë këto letra janë përfshirë në këtë libër dhe lexuesit, miqtë tanë të përbashkët, kanë mundësi të njihen me to. Le t’i bëjnë ata komentet dhe vlerësimet. Është rasti, t’i shpreh mirënjohjen mikut tim të shtrenjtë, për gjithçka që ai ka bërë për formimin tim si prozator, shumë këshilla të cilat do i gjeni edhe në këto letra.

 

PJESË NGA DITARI

 

30 gusht 2019. E premte

 

Kronikë telefonash:

Thanas Dino më thotë se ka folur me Moikomin. Është e njëjta gjendje.

Në spital ka qenë Bedri Islami. Isha mbrëmë te Moikomi, thotë Ylli Cangonji. Prof. Ksenofon Kristafi gjithashtu e ka parë dje pasdite Moikomin… Me Yllin Xhaferin e lamë për të shkuar të shtunën.

Lexoj librin e Moikomit “Purgatori Shqiptar”. Ose më saktë e rilexoj. Për nga thellësia e mendimit, toni polemik, kultura, idetë që shpalos, më kujton Fan Nolin.

Në lajmet e orës shtatë e tridhjetë dëgjova se pasmesnate do të duket edhe në Tiranë hëna e zezë. Vonë, shumë vonë hedh në letër këto vargje:

Ikën dhe shirat e vjeshtës së vonë,

Ylbere malli lanë në qiej.

Në Jugun tim heshtin varret pa varre.

Ku shkojnë, ku shkojnë?

Muzgjeve shpirtërat flutura?

Dhe Parga përcjell vjeshtën e fundit të saj.

Drejt maleve gri të Sulit…

Turbullohet lumi im Kalama.

Lëreni lumin Aheron,

Dhe varkën e plakut Karont, lëreni,

Mbushur me Shpirtërat flutura…

Ikën dhe shirat e vjeshtës së vonë…

Ku mbeti, mbeti shpirti i gluhës së nënës time?

Në varkën e braktisur,

Të plakut Karont do e gjeni…

Ikën, ikën, ikën…

Shirat e vjeshtës së vonë…

Po gluha, gluha e nënës time ku mbeti?

 

Në fund: kushtuar Moikom Zeqos.

Është vonë. Ka kaluar mesnata. Gjumi nuk më zë… Dal në ballkon dhe vështroj qiellin pa yje të Tiranës. Tutje në horizont, në qiellin pa yje të kryeqytetit shfaqet më në fund hëna e zezë.

 

31 gusht 2019. E shtunë

 

Dita e fundit e gushtit. Po shkon edhe ky muaj e bashkë me të, edhe stina e verës. Një gusht përvëlues, që po mbyllet me hënën e zezë. E pyes Ylli Xhaferrin nëse e pa mbrëmë hënën e zezë… Ai ndoshta nuk e dëgjoi pyetjen time, teksa hipa në taksi. Është një taksi ku nuk ndihet fare zhurma e motorit, ose ndihet shumë pak, si të jetë zhurma e lehtë e bletëve. Është taksi ekologjike, që nuk punon me naftë ose benzinë, por me energji elektrike. Ajo karrikohet në vende të caktuara, siç karikojmë celularët… Zbresim nga taksia dhe nxitojmë drejt spitalit. Ylli më pyet se në ç’kat është shtruar Moikomi. Teksa i përgjigjem dhe ngjitim shkallët, ndjej frymëmarrjen e rënduar të tij… Ylli ka probleme me zemrën… Vetëtimthi kujtoj Ferdin, djalin e madh të Yllit dhe fundin tragjik të tij në kulmin e rinisë… Ka qenë një humbje e madhe për Yllin dhe Fluturën… E pariparueshme. Arritëm, them unë teksa jemi në katin e tretë, duke ndjerë frymëmarrjen e shpeshuar të Yllit… Takojmë Lidën, që ka dalë në korridor. Sikur sot pasdite duket më mirë, thotë ajo… Moikomi është i shtrirë në krevat, mbuluar me një çarçaf. Ylli përkulet dhe e përqafon… Edhe unë bëj të njëjtën gjë… Faleminderit që erdhët, thotë me zërin e thellë. Do që të ngrihet dhe Ylli e ndihmon, duke i vënë jastëkun që të mbështetet. E pyet Yllin sesi është me shëndet dhe me se merret… Ylli përgjigjet, duke fshirë herë pas here djersët në fytyrë. I them se ke të fala nga Muharremi. Lida pyet se kush është Muharremi. I them xhaxhai im e se ai më pyet shpesh për Moikomin dhe shëndetin e tij… Pastaj të tre bashkë.

Sot paradite kam rilexuar librin “Syri i tretë”, i them Moikomit. Ai buzëqesh lehtë. Është një nga librat më të mirë të Moikomit, i them Yllit, duke nxjerrë nga xhepi një letër. Tani dëgjoni, i them Lidës dhe Yllit.

 

 

Naim,

Naim

një murg lebroz lëngon

në spitalin e përdëllimin tim,

e metaforat murgesha i shërbejnë gjer në fund

era bëhet si rruzull i lëmuar platini.

A mund t’i mbledh zërat e zogjve,

prej tyre

të derdh në bronz

Statujën tënde, o i shenjti im i madh?

Si t’i shndërroj lumenjtë në kuaj,

pa dyshim mbi Drinkalin e Bardhë

dhe Drinkalin e Zi

të na rikthehet eposi i Gentit

dhe eposi i Teutës.

………………………….

E ndërpres leximin e këtyre vargjeve, që i kam marrë nga libri “Syri i tretë”. Portreti i Moikomit ka marrë një dritë tjetër. Edhe sytë e tij… Edhe vështrimi i tyre, sikur depërton në thellësi të kohërave… Forca e poezisë? Apo një dritë tjetër apo ca energji që burojnë prej thellësive të shekujve? Ose ndoshta është fuqia shpirtërore e Naimi Frashërit, engjëllit mbrojtës të shqiptarëve.

Edhe engjëlli mbrojtës i Moikomit, mendoj, teksa jam në shtëpi dhe hedh në letër, si çdo herë tjetër, takimet dhe bisedat me Moikomin e sëmurë në spital.

 

NJË NGA LETRAT E MOIKOMIT

 

28 shkurt. Tiranë 1972

 

Veri! I dashur Veri!

O i shqetësuari i të shqetësuarve. Mos harro se dhe unë jam i shqetësuar. Kështu dua ta hap letrën.

Besoj se je mirë. Gjithashtu dhe familja tënde është mirë. Punoj. Gazeta ka shumë punë. Jashtëzakonisht. S’jam stabilizuar akoma. Fjetja është ende problem. Tashmë jam bërë i njohur me gjithë kamarierët e restoranteve. Kjo eksperiencë e re është një lloj kulture. Si ta marrësh!

Kam qenë disa herë në shërbim. Më pëlqejnë më shumë shërbimet se zyra. Kam qenë në Fierzë! Besoj se do shkruaj diçka. S’lexoj pothuaj asgjë. Për të shkruar gjithashtu. Kam një farë depresioni. Pse? Shpesh mund të mërzitesh dhe nga një gjë shumë e vogël. Një gjë mikroskopike të ketë dimensionet e një mali. Duket si lojë fjalësh (urpa arob!). Nganjëherë është e vërtetë. Por në përgjithësi jam shumë mirë. Puna më pëlqen dhe besoj se punoj mirë. Kam marë letër nga Niko Kacalidha. I shkrova dhe unë letër. I dhashë adresën tënde.

Tregimet dërgomi! Shkruaj! Besoj se ke një farë kohe të lirë relativisht, sa mund të quhet e lirë. Unë kam filluar rusishten. S’di a të kam shkruar për këtë. Rusishtja është një golgotha e vërtetë. Por s’ke ç’i bën. Natyrisht s’ke ç’i bën. Gjithmonë kam menduar se në vitet studentore duhet të kishim përfituar, të mësonim më tepër dhe më kryesoren të dinim të paktën një gjuhë të huaj! Boshllëqe! Vaakuum! Puna është që të mos zmadhohen boshllëqet. S’di ç’të shkruaj tjetër! E beson se s’kam asgjë për të të shkruar!

 

Zëri im ka mbirë si një pemë me gjethe të gjelbra fjalësh,

Në bregun më të lartë të këngës.

Me zërin tim lëvizin gjithë stinët,

Erërat dhe dielli.

 

Bije përmbys mbi tokën,

Dublohem nga gurët, relievi i saj gjigand.

Tek formula e elementeve kërkomëni,

Në ajër, në ujë dhe në diell dua të më gjeni.

 

Ja, nja 2 strofa që i shkrova tani.

 

Të përqafoj

Tovi

 

Ke të fala nga Thanasi, Shefkiu, Llazari!


KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

Back