Letërsi

E keqja e vdekjes

Shkruar nga Liberale
E keqja e vdekjes

Duncan Purves

Që vdekja në përgjithësi është shumë e keqe është një përfundim mbi të cilin pothuajse të gjithë njerëzit duket se janë dakord. Megjithatë, siç argumenton në mënyrë të famshme Epikuri në citimin e mësipërm, ndërsa vdekja duket të jetë dëmi më i madh nga të gjithë, ajo është një lloj dëmtimi problematikisht i veçantë. Ndryshe nga dëmtimet tipike, ngjarja e vdekjes nuk bën që gjërat të na ecin keq pasi të ndodhë, sepse ne nuk ekzistojmë pasi vdesim. Prandaj, gjërat nuk duket se shkojnë keq për individët pas vdekjes së tyre. Ne mund ta quajmë këtë problem, pa subjekt.

Problemi pa subjekt duket se nënkupton që vdekja nuk është e keqe për dikë pas vdekjes së tij. Por pse duhet të shqetësohemi për të identifikuar një kohë kur vdekja është e keqe për personin që vdes? Arsyeja është se të gjitha dëmet e tjera duken të jenë të këqija në momente të caktuara. Nëse godas kokën në kabinetin tim të kuzhinës, kjo është e keqe për mua ndonjëherë pas ndodhjes së ngjarjes - kur kam dhimbje koke. Nëse e cungoj gishtin tim, kjo është e keqe për mua ndonjëherë pas ndodhjes së ngjarjes - kur kam dhimbje pulsuese në këmbë. Meqenëse ngjarjet e tjera të këqija ndonjëherë duken të këqija, nëse vdekja  nuk është e keqe për ne në asnjë moment të caktuar, atëherë ne shtyhemi drejt përfundimit epikurian se vdekja nuk është e keqe për ne. Mund ta përmbledhim argumentin epikurian si më poshtë:

Çdo gjë që është e keqe për dikë duhet të jetë e keqe për të në një moment të caktuar.

Nuk ka kohë që vdekja të jetë e keqe për personin që vdes.

Prandaj vdekja nuk është e keqe për personin që vdes.

Nëse të gjitha ngjarjet e këqija duhet të jenë të këqija për individët; kur është vdekja e keqe për atë që vdes nëse nuk është e keqe kur ka ndodhur tashmë? Mund të dallojmë katër përgjigje për këtë pyetje, secila prej të cilave do të shqyrtohet shkurtimisht:

Atemporalizmi: Vdekja nuk është e keqe për viktimën e saj në asnjë moment.

Eternalizmi: Vdekja është e keqe për atë që vdes në çdo kohë.

Priorizmi: Vdekja është e keqe për viktimën e saj para se vdekja të ndodhë.

Konkurentizmi: Vdekja është e keqe për atë që vdes në momentin që vdekja ndodh.

  1. Atemporalizëm

Thomas Nagel hedh poshtë premisën (1) të argumentit epikurian, duke argumentuar se vdekja është "e keqe e përjetshme" për atë që vdes. Problemi me përgjigjen e Nagelit ndaj argumentit epikurian është se duket se ajo paraqet një rast të veçantë nga vdekja, kur vdekja duket se është e ngjashme me llojet e tjera të të këqijave. Por vdekja më duket e keqe në një kohë të caktuar – në kohën kur kam vdekur dhe jam i privuar nga përfitimet e të jetuarit. Çfarë është ajo gjë që i përket vdekjes në veçanti që e lejon atë të jetë një dëm i përjetshëm, ndërsa dëmet e tjera, në dukje të ngjashme nuk janë të përjetshme?

  1. Eternalizmi

Sipas eternalistëve si Fred Feldman, vdekja është e keqe në çdo kohë. Feldman beson se vdekja është e keqe për dikë vetëm në rast se jeta e tij do të kishte pasur më shumë vlerë nëse ai nuk do të kishte vdekur. Meqenëse është gjithmonë e vërtetë, mendon Feldman, se jeta e një personi do të kishte pasur më shumë vlerë nëse ai nuk do të kishte vdekur me vdekjen e tij aktuale, vdekja është përjetësisht e keqe. Përgjigja e përjetshme ndaj argumentit epikurian nuk është plotësisht e kënaqshme. Përderisa është e vërtetë në çdo kohë që jeta ime do të kishte pasur më shumë vlerë po të mos e kisha goditur gishtin e këmbës, duket gjithashtu se ne mund të gjejmë momente të veçanta gjatë jetës sime kur therja e gishtit të këmbës është e keqe për mua. Me sa duket, këto janë kohët pas goditjes gjatë të cilave ndjej dhimbje. Sapo dhimbja të qetësohet, ndryshe nga këndvështrimi i Feldman-it, kërcitja e gishtit të këmbës nuk është më e keqe për mua.

 

  1. Priorizmi

Sipas priorizmit, vdekja është e keqe për atë që vdes para se të ndodhë vdekja. Sipas këtij këndvështrimi, ngjarja e vdekjes ia ul vlerën jetës së një personi në momentet para se të ndodhë vdekja, sepse në mënyrë retroaktive e bën të mundur që dëshirat e saj të mëparshme janë të frustruara. Një problem me priorizmin është se duket se nënkuptohet se vdekja është një lloj i veçantë i së keqes, i ngjashëm me atemporalizmin. Ngjarjet e tjera të këqija nuk duken të këqija për ne në momente përpara se të ndodhin. Sipas Ben Bradley: “Nëse dje doja që të mos binte borë sot, por bie borë sot, gjërat nuk po më shkonin keq dje. Sido që të jetë, sot po shkojnë keq.”

  1. Konkurentizmi

Konkurentistët mendojnë se tërësia e së keqes së vdekjes për dikë përmbahet në intervalin kohor gjatë të cilit ndodh vdekja, ndërsa kapacitetet tona jetësore pakësohen. Steven Luper thotë: “Subjekti i vdekjes është një krijesë e gjallë; vdekja dëmton (të paktën pjesërisht) duke shkatërruar kapacitetet vitale të asaj krijese që i ndodh; dhe ai dëm ndodh pikërisht në momentin që krijesa vdes.” Ndoshta konkurentizmi kap një pjesë të së keqes së vdekjes, por sigurisht që ka më shumë në histori. Nëse bie në gjendje kome të përkohshme, sigurisht që e keqja e komës shpjegohet pjesërisht nga fakti se jam i privuar nga shumë të mira që përndryshe do t'i kisha gëzuar po mos të isha në koma. Në mënyrë të ngjashme, e keqja e vdekjes shpjegohet me atë që e privon viktimën e saj nga të mirat që do të vazhdonte ti kishte po të ishte gjallë.

  1. Përfundim

Asnjë nga përgjigjet e argumentit epikurian nuk duket plotësisht e kënaqshme. Në dritën e vështirësive me identifikimin e një kohe në të cilën vjen e keqja e vdekjes, ndoshta duhet të rishqyrtojmë mundësinë që vdekja është një e keqe e përjetshme. Kjo do ta bënte vdekjen një rast unik, por vdekja është tashmë unike në mënyra të tjera për aq sa ndodhja e saj përkon me largimin e subjektit të saj./ Përshtati Liberale.al

Liberale Newsroom

Poll
SHQIPENGLISH