Aktualitet

Botim i UET PRESS/ Ekrem Bardha rrëfen në librin e tij si u arratis nga Shqipëria

Shkruar nga Liberale
Botim i UET PRESS/ Ekrem Bardha rrëfen në librin e tij si u arratis

Sapo mbusha tetëmbëdhjetë vjeç më erdhi thirrja nga dega ushtarake e Leskovikut, ku më njoftonin datën kur duhej të paraqitesha në qendrën e rekrutimit për të kryer shërbimin ushtarak.

E dija se djemve të familjeve që quheshin reaksionare nuk iu jepej asnjë lloj arme, përveç veglave të punës, lopatës, kazmës. Më shumë se shërbim i detyrueshëm ushtarak, ishte shërbim i detyrueshëm pune. Kështu, në ditën e caktuar u paraqita në degën ushtarake.

Menjëherë, mbi karrocerinë e një kamioni të vjetër më nisën në repartin ushtarak 7710, i njohur si reparti i punës. Punoja në skuadrën e muratorëve, punoja shumë që të mos u jepja shkak të më kritikonin. Ishte një punë e vështirë, e lodhshme. Por dy eprorët e mi, toger Shyqyriu dhe kapiten Fadil Pineti nuk ishin të kënaqur, ata prisnin nga unë edhe shërbime të tjera. Në repartin e punës, në burgje dhe kudo, sigurimi përpiqej të rekrutonte njerëz nga radhët e të përndjekurve, duke krijuar kështu një rreth bashkëpunëtorësh brenda njerëzve që ishin kundërshtarë të regjimit, për të gjurmuar dhe spiunuar njëri-tjetrin.

Një presion i jashtëzakonshëm ushtrohej mbi ta, që nga kërcënimet për jetën e tyre, të prindërve, të gjithë familjes, burgosjeve, deri te eliminimet që edhe kishin ndodhur. Djem të rinj, ushtarë pa armë, por me kazma dhe lopata befas zhdukeshin dhe për fatin e tyre nuk do të dihej kurrë më. Disa herë më kishin thirrur dhe më kishin kërkuar të bashkëpunoja me ta. Të raportoja çfarë thoshin shokët e mi ushtarë, veçanërisht djemtë e nacionalistëve të dënuar apo të arratisur jashtë shtetit.

Togeri i sigurimit, Josif Gjoka më thoshte përherë... “Ti e ke në dorë, na jep informacione dhe do të kesh lehtësira...” Ishte e çuditshme, herë-herë përdorej “kulaçi”, në raste të tjera “kërbaçi.” Sa më shumë rritej presioni i tyre, aq më të zymtë e shihja të ardhmen time. Kisha dëgjuar që kapiten Fadili, përherë i zymtë dhe i ashpër, i kishte thënë toger Josifit të më gjurmonte këmbakëmbës.

Nuk flisja dot me njeri. Në kampin e punës ekzistonte gjithnjë rreziku që njëri nga ne të vuajturit dhe të përsekutuarit, të ishte vëllai i rremë. E ndieja se laku po vinte e mbyllej. Ç’kishte për t’u menduar? Jetoja me frikën se do më arrestonin, ndërsa nënën dhe vëllezërit e vegjël në fshat, do t’i internonin. Duhet të merrja një vendim. Dy ngjarje më bënë të forcoja mendimin se duhej të gjeja një rrugë tjetër. Të arratisesha sapo të gjeja rastin.

Vrasja e Burhan Kumanitn ë burgun e garnizonit të Tiranës dhe njoftimi që më dha kushëriri im, Selami Biloja se donin të më fusnin në burg. Flitej se ishin zhdukur edhe dy-tre ushtarë të tjerë. Pra, dënoheshin me disa ditë burg dhe papritur ekzekutoheshin brenda natës. Asnjëherë nuk dëgjuam të hetohej për këto lloj krimesh që ndodhnin brenda mureve të garnizonit.

Çdo ditë që kalonte ishte njëh ap më tej drejt burgimit që më priste dhe ndoshta zhdukjes së papritur. Selami Biloja, kushëriri im kishte detyrë të shpërndante ushqimet që merrnin oficerët për familjet e tyre. Ai zbriste përditë në qytet me karrocën e mbushur plot dhe kthehej pasdite vonë. Shpesh në karrocën e tij hipnin edhe oficerët e repartit tonë që të mos e bënin rrugën në këmbë. Një natë, Selamiu më tërhoqi jashtë kazermës dhe më përsëriti bisedën që kishte dëgjuar në karrocë midis Fadil Pinetit dhe Josif Gjokës.

Të dy ata ishin oficerë në repartin tonë. Kapiten Pineti i kishte thënë Josifit se po më gjurmonte këmba-këmbës dhe sapo të gjente një shkak të vogël, do të më arrestonte. Për fat, ata nuk i dinin lidhjet miqësore që kishte Selamiu me mua, ose nuk ua morim endja se ai po dëgjonte bisedën e tyre. Fjalët e fundit të Selamiut ishin: “Mendohu mirë për këtë që të thashë! I dëgjova me veshët e mi.” Çfarë kishte për t’u menduar? Te kartela ime ushtarake ishte shënuar se kisha një vëlla të arratisur dhe një vëlla në birucat e burgut të Korçës, pa përmendur rrethin tim familjar, të arratisur apo të internuar.

Nënën me dy vëllezërit më të vegjël, Myfitin dhe Agimin, sigurimi i kishte lejuar të jetonin ende në fshat, pasi shpresonin se atje mund të shkonte Niaziu, vëllai im i arratisur, apo ndonjë nga dajallarët e mi. Kështu do mund t’i kapnin më lehtë. Jetoja me frikën se edhe ata mund t’i internonin nga dita në ditë, si familjet e Vashajve.

Sipas kritereve sekrete, çdo familje që kishte një pjesëtar të arratisur, konsiderohej bazë për diversantët, prandaj duhej hequr nga fshatrat buzë kufirit. Një rastësi e çuditshme i shpejtoi rrjedhat dhe e ndryshoi jetën time. Drejtoria e Ndërtimeve Ushtarake vendosi t’u jepte shpërblime materiale reparteve që ishin të dalluar në plotësimin e normës. Dhe repartet e ndanin midis individëve. Nga ky fond fitova dy mijë lekë, i dalluar për punën si murator.

Më shkoi në mendje që t’i kërkoja leje kapter Kapllanit për të shkuar në vendlindje, në shkëmbim të dy mijë lekëve. I thashë se kam nënën të sëmurë për vdekje dhe doja te shkoja për dy ditë. Kapteri, mbasi mori lekët që i ofrova, më nënshkroi lejen me firmën e tij. Sapo mora letrën që më dukej si një copë lirie, duhej të largohesha sa më shpejt nga reparti, pa më vënë re dikush, mbasi plani mund të dështonte në çast. Dola në qytet dhe u drejtova nga agjencia e kamionëve, pasi nuk kisha shpresë se mund të gjeja autobus për të shkuar në fshat.

Biletat për autobus priteshin tri-katër ditë më parë. Pas nja dy orëve, më në fund u duk një kamion ngarkuar me qymyr. Shkonte në Korçë. Iu luta shoferit të më merrte. Më tregoi

se të dyja vendet e kabinës i kishte të zëna. Rregullorja ua ndalonte pasagjerët në karroceri, se do të isha mirë aty, mbi qymyr. Ai u mendua një copë herë e meqë isha ushtar më mori.

Sa më shumë largohej kamioni nga Tirana, aq më shumë shtohej gëzimi im. Nuk më durohej sa të arrija në Radanj dhe prej andej të arratisesha. Tashmë e kisha vendosur. Nuk kishte kthim pas.

Arritëm në Korçë para mesit të natës. U nisa menjëherë për në fshat. Më duhej të ecja dymbëdhjetë-trembëdhjetë orë në këmbë. Ecja rrugë e pa rrugë, zabeleve e përrenjve që të prisja shkurt edhe monopatet. Uniforma ishte grisur mos më keq dhe vetëm prej kapelës dhe rripit të mesit mund të dallohesha që isha ushtar. Vrapoja si i dehur nga gëzimi që po i afrohesha Radanjit.

Nuk e ndieja lodhjen. Po të më kërkonte sot njeri të tregoja udhën që bëra asaj nate, me siguri nuk do dija çfarë t’i tregoja. Unë nuk ecja, unë rendja...Ndërsa zemra më rrihte me vrull, arrita para portës së shtëpisë. E dija që nuk më prisnin, prandaj trokita me majën e gishtit. Nëna hapi pak portën të shihte se kush ishte. Një çast ngriu sikur të mos u besonte syve, pastaj m’u hodh në qafë, nisi të më përqafonte e të më puthte me mall.

Fytyra i shndriste. Më prekte në fytyrë, në rrobat e shtatit sikur të saktësonte në isha unë dhe vazhdimisht thoshte: “Nga na dole kështu, si erdhe kaq papritur? Sa na gëzove!” E kishte të vështirë të mbante veten. I besohej dhe nuk i besohej. Kishim ngelur në pragun e portës. Isha i ngrirë nga malli dhesi të ndodh rrallë herë në jetë, po ngurosesha. Nuk ishim parë prej një viti e gjysmë, që kur më mobilizuan ushtar. Hyra brenda. Shtëpia po më dukej ndryshe. E heshtur, gjithçka e ngrirë. Pas internimit të familjeve të dajallarëve, shtëpia dukej fare bosh. Kur mbarova së ngrëni, nëna zuri vend pranë, e gatshme të dëgjonte, kureshtare të mësonte sesi kisha marrë leje për të ardhur në shtëpi.

Vendosa t’ia thosha prerë e shkurt. “Kam ardhur të të marr bashkë me dy vëllezërit, Myfitin e Agimin dhe të arratisemi.” Nëna nuk e priste kurrë atë propozim. U gjet në befasi. Iu lidh gjuha, nuk fliste dot, nuk mund të thoshte as po, as jo. Brenda një viti e gjysmë që nuk e kisha parë, ajo ishte dobësuar e tretur. Vetëm kockat dhe lëkura i kishin mbetur. Nuk ishte as

mungesa e ushqimeve, as punët që e kishin lodhur. Ishin vuajtjet e jetës. Djali i madh, Samiu ishte në birucat e sigurimit, në Korçë; djali tjetër, Niaziu dhe tre vëllezërit e saj të arratisur nuk dihej ku ishin dhe si ishin; vëllai tjetër, Kajari i arratisur nga burgu i Korçës, asgjë nuk dihej edhe për të; unë ushtar në repartin e punës; nëna e saj, Zakia dhe nuset e vëllezërve me gjithë fëmijë, të internuar në fshatrat e Lushnjës, edhe për jetën e tyre nuk dihej asgjë. Gjithandej shkretëti. Dukej sikur nga të gjitha anët na kishin mbuluar të këqijat.

Ajo kishte qenë gjithnjë një grua e fortë, autoritare, fjala e saj kishte peshë dhe zemrën e kishte pasur gjithnjë plot. Tani ndodhej

në një zbrastësi të frikshme. Shtëpitë e heshtura të dajallarëve, të gjitha aty, rreth e rrotull sikur ndillnin mort. Nëna heshtte. Në sytë e saj ishte pikëllimi i gjithë botës. Vazhdova arsyetimet e mia. “Nuk ka më kuptim të qëndrojmë këtu. Jemi të rrezikuar, mund të na internojnë që nesër, ashtu si dajallarët, ose të na burgosin.” Ajo dëgjonte e heshtur, kishte mbështetur dy duart mbi tryezën e drunjtë. Shikimin sa e kishte mbi mua, aq edhe larg nga unë. “Nëna ime, i thashë, ti e shikon gjendjen. Nuk kemi asnjë rrugë tjetër. Sigurimi vazhdon të të bëjë presion, askush nuk e di çfarë do të vijë nesër.

Mua në repart, oficerët më kanë halë në sy. Presin ditën të më nxjerrin dritën e syve.” Nëna rrinte dhe më shikonte.Nuk dinte e mira nënë cila ishte e ardhmja. E hiqte shikimin nga unë dhe e treste larg, andej nga ishte Korça ku ndodhej mbyllur në një qeli të zezë, i biri i saj. Pas burgosjes e kishte parë vetëm një herë, nga larg kur e kishin marrë në pyetje. E dinte se çfarë kërkonin prej saj, por as që e kishte menduar thyerjen. Unë vazhdova. “Ne nuk do ta pranojmë kurrë bashkëpunimin me sigurimin. Kam vendosur të largohemi edhe nëse rrezikojmë jetën tonë. Secili takim mes nesh mund të jetë i fundit.”E ndieja se sytë e nënës më pyesnin vazhdimisht: “Po Samiu? E harrove tët vëlla në burg? Si ta lëmë vetëm?”E dija që kjo ishte pika më delikate e propozimit tim. Më pikte në shpirt largimi nga atdheu dhe nga im vëlla mbyllur në burg, pa asnjë shpresë.

Largimi ynë do të ishte një gur edhe më i rëndë në vetminë dhe ankthin e jetës së tij. Nëna ishte grua trime, e fortë, por unë e kuptoja se ç’ndiente zemra e saj në ato çaste. Edhe sot nuk më fshihen nga kujtesa lotëtdhe lufta që bënte ajo me zemrën e saj. Nuk më fliste, por fytyra dhe sytë me jepnin të kuptoja shumë. Ç’i duhej liria, kur djali i saj dergjej në birucat e sigurimit? Zemra e nënës nuk ndahet në copëra, ajo gjithnjë rreh më shumë ndaj birit e bijës që është në vështirësi jete. Samiu ishte ashtu. Në zgrip... U mundova ta bindja se edhe po të rrinim aty, s’mund të bënim

asgjë, sigurimi e mbante të izoluar, pa lejuar njeri të takohej me të. Por e kisha të vështirë. Samiu ishte vëllai ynë, ai kishte pasur një ëndërr. Pavarësisht rrugës që kishte zgjedhur, ne e donim atë, fshehtas edhe e admironim se ishte i guximshëm dhe zemërbutë në të njëjtën kohë.

“Nëna ime, i thashë, e di se ku e ke zemrën dhe mendjen. Por ti ke edhe tre djem të tjerë. Nuk duhet t’i humbasësh. Asnjëri prej nesh nuk ka jetë këtu. E di mirë, e di se ky është momenti më i vështirë, por më beso, nuk kemi asnjë rrugë tjetër.” Për një kohë të gjatë qëndroi si e humbur, pastaj si e dalë nga zemra e plasur, ia dha një kuje me zë të ulët: “Ku do ta lëmë Samiun, ku do ta lëmë djalin!?” E qara sikur e lehtësoi. Logjika e nënës e mposhti lëkundjen. Ajo vendosi të shpëtonte tre djemtë e tjerë. Fizikisht do të vinte me ne, por zemra e saj do të mbetej përgjithmonë në birucat e burgut të Korçës, pranë djalit të saj, Samiut. Do të vinte, por zemrën nuk do ta merrte dot me vete... Nuk do t’i harroj kurrë ato çaste. Ishte një luftë e heshtur me ndërgjegjen e saj, një luftë ku nuk kishte as të humbur, as të fituar. Nëna u ngrit dhe filloi të përgatiste një bohçe me plaçka. Do të arratiseshim të katërt sapo të binte nata. Atë mbrëmje, të rinjtë dhe të rejat e fshatit ishin mbledhur te shkolla, nuk e kujtoj për çfarë shkaku. Nëna kishte gatuar një lloj revanie

dhe shkoi t’ua shpërndante, duke u thënë ta uronin se i kishte ardhur djali me leje nga ushtria. Edhe tani habitem me guximin dhe gjakftohtësinë që tregoi natën që do të arratiseshim. Ndoshta donte t’i takonte. Pavarësisht nga ç’mund të ndodhte, ajo donte ta kujtonin për mirë. Nga shtëpia u larguam pa u ndier, pak para mesnatës, duke pasur kujdes të mos na shihte njeri. Duhej të dilnim një nga një, që askush të mos dyshonte. Nuk kaluam rrugës, por sipër fshatit, nga arat dhe lëndinat. Në fillim ecëm nxituar, po pastaj u detyruam ta ngadalësonim hapin, ca nga lodhja e ca nga e përpjeta. Unë i prija rreshtit, e nxisja Myfitin t’i hidhte këmbët më shpejt, por gjithmonë

pa e ngritur zërin, nga frika mos na dëgjonte njeri. Një fjalë e urtë popullore thotë “dita ka sy dhe nata ka veshë.” Myfiti tërhiqte për dore Agimin. Ishte i vogël dhe nuk e kuptonte pse duhej

të ecnim natën, në vende të panjohura dhe të vështira. Ecnim me frikën e madhe se në çdo çast mund të na kapnin gjallë dhe pastaj na priste plumbi i vdekjes. Arritëm gjer në një

vend dhe nëna ndali. “Ekrem, bir! Merr djemtë dhe ik! Ikni ju! Më lini mua këtu.

Shpëtoni ju. Ku po e lëmë Samiun?” Ajo nuk ecte më. I ishin prerë fuqitë. Ngeli në vend, mezi po merrte frymë. E merrja me mend gjendjen e saj të dëshpëruar. Ajo i mendonte të gjitha. Por kishim shumë pak kohë për t’u menduar. Pa nënën nuk iknim dot. Të ktheheshim ishte tashmë e pamundur. Sapo të zbardhte drita, do të na kapte patrulla e kufirit dhe të gjithëve

na priste plumbi. Djersë të ftohta po më shkonin prej gjendjes ku u futa. Më ngushtë s’e kisha ndier veten ndonjëherë. Në fund të fundit, shkaktari i kësaj gjendjeje më dukej se isha unë.

Tani nëna kishte mbetur në mes të pllajës, e lodhur fizikisht dhe psikologjikisht. Të ikja vetëm s’kishte kuptim, të merrja vëllezërit dhe të lija nënën aty ishte e pamundur. Edhe mendimi e

vuajtja ime ishte te Samiu, por çfarë mund të bënim? “Dëgjo, nënë, i thashë, o të gjithë bashkë, o asnjë! Sa më shumë të vonohemi, aq më shumë vihemi në rrezik.” Ajo ishte e lodhur nga pikëllimi. Sytë i shikonin gjithëherë andej nga ishte burgu i birit të saj. Nga Korça ishte burgu i njërit djalë, nga Radanji mund të ishte burgu dhe jeta e humbur e tre djemve

të tjerë. Mendova ta merrja nënën në sup dhe t’i ngjitesha së përpjetës. U ula pranë saj dhe i pëshpërita se aty kishte rrezik të na kapnin rojat, prandaj do ta merrja në krahë.“Eja, vuri duart rreth qafës sime, se të mbaj unë.” E ndjeva se kishte pak çlirim. “Si të jetë më mirë, bir.” - tha duke më pushtuar. E hodha në sup dhe fillova t’i ngjitem pllajës. Ikja nëpër natë

me nënën në shpinë dhe dy vëllezërit e vegjël që më ndiqnin pas. Për të kaluar dy-treqind metrat e fundit që na ndanin nga vija e kufirit, më shumë më shtynte inati, sesa forca fizike. Mendoja se aty rreziku ishte më i madh, prandaj duhet të shpejtoja këmbët. Ndërsa unë ecja përpara i kërrusur me nënën në supe, Myfiti tërhiqte zvarrë Agimin e përgjumur. Më së fundi u duk kreshta e kufirit. Duke mbledhur forcat e fundit u sula drejt përpara, e kapërceva

dhe pastaj rashë në tatëpjetë. Gjunjët nuk po më mbanin më, por tani ndodhesha në tokën greke. E ula nënën nga supi, i thashë se kufirin e kishim kaluar dhe sapo na erdhën pranë Myfiti me Agimin, u çliruam disi. Kishim shpëtuar gjallë të katërt. Ndërkohë, drita e mëngjesit nisi të ndriçonte majat e maleve dhe matanë shpatit dalluam zallin e Tri Urave, ku dukej tymi i Radanjit

tonë. Isha treguar i vendosur të iknim sa më larg, t’u shpëtonim përndjekjeve të regjimit. Për fat, nëna e pranoi logjikën time, mirëpo largimi nga atdheu ishte i dhimbshëm. Nuk ishte e lehtë braktisja e tij. Nuk e kishim të lehtë të linim vëllanë në burg. Samiu ishte pengu që lamë në atdhe. Ngushëlloheshim duke menduar se po të ishim këshilluar me të, edhe ai të njëjtën gjë do të na thoshte. Nuk ishim të fajshëm që po largoheshim. Gjithë jetën kishim jetuar në këtë vend, babai ishte kthyer nga Amerika, këtu kishte ndërtuar jetën e tij dhe po këtu kishim pasur ëndrrat tona. Fajtorë për largimin ishin ata që na mohuan të drejtën të jetonimtë lirë në atdheun tonë. Sidoqoftë, kështu nisi rruga e jetës sime, pikërisht në moshën e bardhë, siç quhet, kur ende nuk kisha bërë njëzet vite. Si do të kishte qenë ajo nëse nuk do ishim larguar nga atdheu? Nuk e di. Për një gjë jam i bindur, atdheun do ta doja njëlloj.

Jam i sigurt për këtë!

Ekrem BARDHA/ Marrë nga libri “E VËRTETA - PAVARËSIA E KOSOVËS, AMERIKA DHE DIASPORA”, botim i UET PRESS.

Liberale Newsroom

Poll
SHQIPENGLISH